Quaestiones super Praedicamentis.

Mss. Paris BN lat. 16170 ff. 89r-99r; Firenze, B. Laur. Conv. Soppr. S.Crucis plut. XII sin.3, ff. 3v-7v. Also in ms. Basel UB F.III.20 ff. 113v-119v, not edited here.

Edited in Peter of Auvergne's Commentary on Aristotle's Categories: Edition, Translation, and Analysis. Doctoral dissertation, Cornell University, 1988; and in "Petrus de Alvernia: Quaestiones super Praedicamentis. An Edition." Cahiers de l'institut du moyen-âge grec et latin 55 (1987) 3-84. All rights reserved.
 
 

Conspectus siglorum:

In textu:

<....> = addenda censeo

[....] = delenda censeo

+....+ = corrupta esse videntur

<<...>> = litterae illegibiles

/P93ra/ = incipit prima columna folii 93 recto codicis P

In apparatu:

P = codex Paris BN lat. 16170

F = codex Firenze, B. Laur. Conv. Soppr. S.Crucis plut. XII sin.3

P corr. = corrector codicis P

add. = addidit

del. = delevit

exp. = expunxit

om. = omisit

iter. = iteravit

in mg. = in margine

s.l. = supra lineam

a.c. = ante correcturam

lin. = linea

n. = nota

vel = fieri potest ut legi debeat

cf. = confer(endus/a etc.)

ibid. = ibidem
 
 
 
 

Petrus de Alvernia

Quaestiones super Praedicamentis

l & 2. /P89rb/ /F3vb/
 
 
 
 

"Aequivoca sunt quorum nomen est commune solum", etc.

Circa librum istum, scilicet Praedicamentorum, quaedam quaeruntur

in generali.

(1) Primum est utrum de praedicamentis possit esse scientia.

5 1. Et argueret aliquis quod non, quoniam scire est per causam, ut

scribitur primo Posteriorum; praedicamenta autem non habent causam, cum

sint prima rerum genera; ergo de eis, ut videtur, scientia non poterit

esse.

Oppositum patet per Aristotelem, qui scientiam facit de

10 praedicamentis.

(2) Tunc Utrum ista scientia possit esse una de decem

praedicamentis.

2. Arguitur quod non, quoniam illa non sunt unum sed diversa; ergo

scientia de eis non potest esse una.

15 Oppositum arguitur, quoniam eorum quae attributionem habent ad unum

potest esse scientia una. Nunc autem ista decem rerum genera attributionem habent ad unum, quoniam ad substantiam. Omnia enim

attributionem habent ad substantiam, ergo videtur quod eorum potest esse

scientia una.

20 Ad haec prima duo respondendum est.

(1) Primo ad primum. Cum Utrum de praedicamentis possit esse

scientia, dicendum est ad hoc quod de aliquo sit scientia requiritur

quod ipsum habeat causam et etiam causam per se. Quod autem habeat

causam patet per Aristotelem primo Posteriorum, qui dicit quod scire est

25 per causam, et ex hoc concluditur quod non entis non est scientia, cum

non habeat causam. Quod autem habeat causam per se patet, quoniam si

haberet causam per accidens, tunc de eo non esset scientia; non enim de

hiis quae sunt a casu et fortuna est scientia, cum habeant causam per

accidens, ut dicit Aristoteles secundo Physicorum. Requiritur etiam

30 quod ipsum sit universale, et ex hoc concluditur quod singularium non

est scientia eo quod singularia sunt, quia tunc non sunt universalia.

Nihilominus tamen potest esse scientia de aliquo, quae idem est quod

certa cognitio ipsius, et haec datur per definitiones et descriptiones;

et hoc modo potest esse scientia de praedicamentis, cognoscuntur enim

35 per quasdam definitiones et descriptiones. Et cum non habeatur de

praedicamentis scientia per causam, cum ipsa non habeant causam, tamen

isto modo per definitiones et descriptiones potest de hiis esse scientia.

Et item licet non habeant causam ipsa in linea praedicamentali,

possunt tamen habere causam aliam sicut efficientem vel finalem. Cum

40 ergo Utrum de hiis sit scientia, visum est quod sic.

1. Et ad rationem patet solutio. Cum dicitur quod scire est per

causam, dicendum quod scientia duplex est. Est enim uno modo habitus

cognitionis demonstrative, et talis datur per causam. Alio modo est

scientia idem quod certa rei cognitio, et talis scientia est de

45 praedicamentis. Istam autem non oportet esse per /P89va/ causam. Et

sic patet solutio ad illud.

(2) Ad aliud quod Utrum possit esse scientia de illis una, dicendum quod sic. Sufficit enim ad unitatem scientiae, quod omnia quae

determinantur in scientia attribuantur alicui uni subiecto; talia sunt

50 praedicamenta, attribuuntur enim enti incomplexo secundum quod ordinabile

in genere; ideo etc. Quod autem ens attribuatur primo substantiae, et

aliis ex consequenti, de hoc non est curandum quantum ad hoc.

2. Ad rationem cum dicitur quod ea quae hic determinantur non sunt

unum, dicendum quod quamquam de hiis non sit una scientia secundum quod

55 per se sumuntur, de hiis tamen est scientia una secundum quod

attribuuntur enti incomplexo ordinabili in genere.

__________

1. sunt...solum] dicuntur F

5. non] omnis scientia est per causam add. F

5. ut] om. P

11. ista scientia] scientia non F

11. una] om. F

13-4. ergo...una] ergo de eis non potest esse scientia in mg. F

24. causam] causam scientiae F

25. causam] scientiam causam F; causas P

27. haberet] haberent F; habeat P

28. fortuna] forma F; non add. P

32. quae] quod P&F

33. haec] hoc P&F

34. cognoscuntur] cognoscitur P

43. cognitionis PF] fort. conclusionis scibendum

50. enti...ordinabile] substantiae, id est, enti incompleto ordinabili F

52. consequenti] et add. P

56. enti...genere] dicibili incomplexo, etc. F

__________

1. Aristoteles Cat. 1 1a1: Aequivoca dicuntur quorum nomen solum commune est, secundum nomen vero substantiae ratio diversa

5-6. Aristoteles An. Post. I,2 71b10-2; Hamesse 311 (8): Scire est causam rei cognoscere et quoniam illius est causa, et non contingit aliter se habere.

24-5. Ibid.

28-9. Aristoteles Phys. II,6 197a5-6; Hamesse 146 (77): Fortuna est causa secundum accidens in his quae fiunt a proposito secundum finem.

3.

Tunc Utrum praedicamenta sint de consideratione logici.

1. Et arguitur quod non, quoniam cuius est considerare ens, eius

est considerare modos entis; metaphysicus considerat ens; ergo considerat

modos entis. Modi enim entis sunt praedicamenta; ergo praedicamenta non

5 erunt de consideratione logici, sed potius de consideratione metaphysici.

Oppositum arguitur. Logicus considerat secundas intentiones;

praedicamenta autem sunt supra quae fundatur secundae intentiones; ergo etc.

Ad hoc dicendum quod de praedicamentis possumus loqui dupliciter: aut

secundum sui entitatem et essentiam, et sic sunt de consideratione ipsius

10 metaphysici; aut secundum quod in ipsis fundantur secundae intentiones, et

sic ea logicus considerat.

1. Argumenta autem procedunt suis viis.

__________

1. praedicamenta] om. F

4. Modi...praedicamenta¹] praedicamenta sunt huiusmodi F

5. logici] dialectici F

9. entitatem et essentiam] entitatem et naturam et esse F; intentionem et essentiam P

10. secundum quod] secundum P

10. intentiones] communes add. F

12. Argumenta...viis] om. F
 
 

4.

Tunc quaeritur specialiter. Et cum auctor definiat aequivoca,

Utrum habeant esse.

1. Et videtur quod non, quoniam unius perfectibilis una est perfectio;

sed significatio est perfectio dictionis; ergo tantum habebit dictio unum

5 significatum, et sic non erit dictio plura significans, nec per consequens

erit aequivoca.

2. Praeterea unius perfectibilis una debet esse perfectio; sed ratio

significandi est perfectio dictionis; ergo unius dictionis una erit ratio

significandi, et non plures. Et si una est ratio significandi, unum est

10 significatum tantum; et sic non erit dictio aequivoca, cum non sit dictionis

nisi unum significatum.

Oppositum patet per Aristotelem, qui aequivocorum ponit definitionem,

et sic ponit illa esse.

Ad hoc dicendum est quod aequivocum est possibile et utile. Quod

15 autem sit possibile probatio: quoniam ipse imponens, cum imposuit aliquam

vocem ad significandum in aliquo tempore, illam eandem vocem potuit

imponere ad significandum aliud in alio tempore, vel etiam alius impositor.

Quod autem sit utile patet quoniam sicut dicit Aristoteles res sunt

infinitae, nomina vero finita; ideo oportuit unum nomen plura significare.

20 1. Ad istud quod arguitur in oppositum, "unius perfectibilis una debet

esse perfectio", concedatur. Et cum dicitur "significatio est perfectio

dictionis", dicendum quod falsum est; immo ratio significandi.

2. Et sic dicendum ad aliud. Cum dicitur in minori "ratio

significandi", et tunc dico quod verum est. Et ideo bene concludit quod

25 dictio non est aequivoca, non tamen concludit quod vox non sit aequivoca.

__________

1. quaeritur specialiter. Et] specialiter et quaeritur P; quaeritur specialiter F

1. definiat] defineat P

3. perfectio] vel debet esse add. F

10-1. tantum...significatum] om. P

13. esse] Et patet etiam ad secundum add. P

14. utile] tamen hoc est utile P

15. imposuit] imponit P

16. in aliquo tempore] aliquid in aliqua parte F

18. Aristoteles] in primo Elenchorum add. in mg. F

20-1. una debet esse perfectio] etc., eadem modo P

21-3. "significatio...minori] om. P

24. significandi] est perfectio dictionis add. P

24. et tunc dico] dicendum P

25. non²...aequivoca²] om. P

__________

1. Aristoteles Cat. 1 1a1-2: Aequivoca dicuntur quorum nomen solum commune est, secundum nomen vero substantiae ratio diversa

12. Ibid.

18-9. Aristoteles Soph. Elen. 1 165a10-13; Hamesse 332 (3): Nomina sunt finita, res vero infinitae, quare necesse est unum nomen plura significare. Cf. etiam Metaph. III,4 999a27; Porphyrius Isagoge c.6.12-3 (12.7-8); Boethius In Porph. I c.27 p.82.22; Avicenna Logyca III (Venetiis 1508) 12va
 
 

5.

Consequenter Utrum aequivocum sit una dictio.

1. Et arguitur quod sic, quoniam si non esset una, tunc causa

apparentiae aequivocationis non esset identitas dictionis eiusdem secundum

substantiam et secundum modum proferendi; hoc autem est falsum; ergo etc.

5 2. Item dictio et pars convertuntur; sed aequivoca est pars una, ergo

erit dictio una.

Oppositum arguitur, quoniam dictio dicitur esse una a ratione significandi; sed in aequivoco sunt plures rationes significandi; ergo nec erit una dictio, sed plures.

10 Et ad hoc dicendum quod aequivocum non est dictio una, quia dicitur

dictio esse una ratione significandi; nunc autem in aequivoco non est una

ratio significandi, sed plures; ideo relinquitur quod non est dictio una.

Sed intelligendum quod differunt signum, vox, pars, et dictio. Signum

enim dicitur a ratione significandi indifferenter; vox autem dicitur a

15 ratione significandi mediante re de praedicamento qualitatis, et sic

determinate, et hoc supra signum addit. Dictio autem cum sit aggregatum ex

voce et significato dicit rationem significandi quam sibi imponens tribuit;

pars autem dicitur per modum essentialem significandi. Dico ergo /P89vb/

quod in aequivoco signum est plura, vox autem una, quoniam ipsa cum sit

20 eadem potest habere plures rationes significandi. Dicitur autem dictio

plures, cum sint plures rationes significandi. Et est pars una cum in ipso

aequivoco sit unus modus significandi. Dico igitur quod non est dictio una.

1. Ad rationes in oppositum, cum dicitur primo quod causa apparentiae aequivocationis non esset <identitas> dictionis, dicendum quod verum est, sed

25 unitas vocis secundum substantiam et secundum modum proferendi; et propter

hoc non concludit.

2. Ad illud quando dicitur quod pars et dictio convertuntur, visum est

quod non; immo differunt prout dictum est. Et sic est solutum illud.

__________

2. una] dictio una F

3. apparentiae] apparenti P; in fallacia add. F

8. in aequivoco] aequivoca P

8. rationes] om. P

10-1. dicitur dictio esse] dictio P

12. una] sed plures add. F

13. pars, et dictio] et pars P

13-4. Signum enim] significatum F

14. indifferenter...dicitur²] et differt autem vox F

16. et hoc] etsi P

16. cum] quod P

17. imponens tribuit] attribuit intelligens F

18-9. Dico...plura] dictio ergo in aequivoco significat plura F

20-1. Dicitur...sint] Ideo est plures, et hoc quia sunt F

21. cum²] om. P

23-8. Ad rationes...illud] Ad rationes cum dicitur quod pars et dictio convertuntur, dico quod differt ut patet. F
 
 

6.

Postea Utrum plura significet aequivocum per respectum ad

unum audientem.

1. Et videtur quod sic, quoniam aequivocum plura significat in

actu; ergo cum plura significet actu, videtur quod illa significet per

5 respectum ad unum audientem.

2. Item si plura non significaret actu respectu unius audientis,

sed unum prius et reliquum posterius, iam non differret ab analogo; hoc

autem est falsum; ergo videtur quod plura significet, etc.

Oppositum arguitur, quoniam signum dicitur significare plura <si plura>

10 significata significantur ab illo signo; nunc autem plura significata non

possunt esse actu respectu unius audientis, quoniam non possunt simul

intelligi, impossibile est enim plura intelligere simul; ergo cum plura

significata /F4ra/ actu non intelliguntur, nec unum signum sicut aequivocum

poterit actu significare plura respectu unius audientis.

15 Ad hoc dicendum est quod aequivocum non significat plura respectu

unius audientis actu, et hoc patet per rationem ad hoc adductam.

Impossibile est plura actu simul intelligere; immo cum plura sint

significata in ipso aequivoco, ipsa non poterit simul actu intelligere

unus audiens, sed unum in uno tempore, aliud in alio tempore.

20 1. Et per hoc patet solutio ad primum argumentum. Cum dicitur quod

plura significat etc., dicendum quod quamquam plura significet actu,

non tamen ipse audiens intelligit ipsa actu, sed sicut dictum est, et

licet sciat quod plura actu significet.

2. Ad aliud quando arguitur quod si non significaret actu etc., et

25 tunc quod non differret a analogo, dicendum quod non sequitur. Analogum

bene significat unum per prius et aliud per posterius; illud tamen quod

significat per posterius significat per attributionem ad primum, ut ens,

cum primo significet substantiam, et per posterius accidens; ipsum tamen

accidens significat per attributionem ad substantiam. Ipsum tamen

30 aequivocum non sic significat, non enim significat unum significatum per

attributionem ad aliud, sed ipsa significat ut distincta sunt ad se invicem

per suas rationes diversas. Et ideo licet unum significatum apprehendatur

ab audiente in uno tempore, aliud autem in alio, nihilominus differt ab

analogo, quia ipsa significat distincta, non unum per attributionem ad aliud.

__________

1. plura] actu add. F

7. differret ab] differt a P; videretur differre ab F

10. signo] significato P&F

11. respectu] om. P

12. intelligere] significare F

15-6. dicendum...hoc¹] om. F

18-9. unum...tempore²] successive F

22. intelligit] intelligere P

23. sciat] sciant P; senciat F

24. si non significaret] non significat P; si non significat F

26. quod] significat posterius add. P

27-8. significat¹...accidens] per prius significet est accidens F

27. per¹] om. P

32. apprehendatur] comprehendatur F

34. unum] autem F

7.
 
 

"Aequivoca dicuntur quorum nomen" etc.

Quaeritur quare definat aequivoca in plurali potius quam in singulari;

postea quaeritur quare prius ponit definitionem aequivocorum quam univocorum,

et quare prius ponit definitionem univocorum quam denominativorum.

5 Et ad ista intelligenda sciendum quod praedicamenta triplicem habent

comparationem: aut enim habent comparationem ad suum superius, aut ad sua

inferiora, aut ita est quod id quod est in uno habet comparationem ad alia

quae sunt aliorum generum. Cum igitur prior sit comparatio cuiuslibet ad

suum superius quam ad suum inferius, decem autem praedicamenta comparantur

10 ad ens tamquam ad suum superius, licet analogice sive aequivoce, hinc est

quod prius ordinavit eorum definitionem.

Quia etiam aequivocum non solum reperitur in uno praedicamento, sed et

in omnibus, cum omnia aequivoce comparentur ad aliquid unum, hinc est quod

aequi- /P90ra/ -voca dicuntur in plurali, ad denotandum quod non solum

15 reperitur in uno sed in pluribus.

Quia etiam prior est comparatio alicuius ad ea quae sunt in suo genere,

quam alia quae sunt aliorum generum, hinc est quod prius definit univoca

quam denominativa.

Item quia substantia non solum comparatur univoce ad ea quae sunt in

20 suo genere, sed etiam alia praedicamenta ad ea quae sunt <in suis generibus>

univoce comparantur, ideo univoca definit in plurali.

Item quia substantia non solum denominatur ab hiis quae sunt in genere

suo, sed etiam ab hiis quae sunt in aliis generibus, hinc est quod

denominativa definit in plurali.

25 Et sic patet solutio ad praedicta.

__________

1. Aequivoca...etc.] om. F

2. definat] dicit P

4. et...denominativorum] et denominativorum F

6. suum superius] superiora P

7. uno] genere add. F

9. decem] Quod P

10. ens] eas P

13. aliquid] om. F

14. dicuntur] definit F

19-21. Item...plurali] om. F

20. in suis generibus] genere P; deest F

22-3. genere suo] uno genere F

23. hiis...in] om. F

24. plurali] et non in singulari add. F

__________

1. Aristoteles Cat. 1 1a1: Aequivoca dicuntur quorum nomen solum commune est, secundum nomen vero substantiae ratio diversa

8.
 
 

Consequenter quaeritur de hoc quod dicit in littera, quod aequivoca

dicuntur quorum nomen commune etc.

1. Contra, aliquis argueret: quoniam nomen aggregatum est ex voce et

significato; nunc autem significatum non est commune, ergo nec nomen; igitur

5 ut videtur male dicit.

2. Praeterea dicit quod ratio substantiae eadem etc. Arguitur

quod male dicat, quoniam quaedam sunt aequivoca accidentis; nunc autem non

dicit, "quorum ratio accidentis"; quare videtur quod male dicit. Et ideo

quaeritur quare potius definit per substantiam quam per accidens.

10 3. Postea videtur quod non debeat aequivoca definire, quoniam solius

univoci est definitio secundum quod dicitur communiter; cum auctor

definiat aequivoca, videtur quod sint univoca.

1. Ad primum istorum dicendum. Quando dicitur quod dicit nomen,

dicendum quod accipit nomen pro voce. Vel potest dici quod cum nomen sit

15 una pars, pars autem una dicitur per modum significandi; cum autem

aequivocum plura significet sub <uno> modo significandi, ideo potest esse

unum commune nomen.

2. Ad aliud quando dicitur quod non debet dicere ratio substantiae

cum non dicat ratio accidentis, dicendum quod non intelligit substantiam de

20 genere substantiae, sed accipit substantiam pro essentia. Et sic ad illud.

3. Ad illud quod arguitur quod aequivoca sunt univoca quia definiuntur,

dicendum quod ibi est fallacia secundum quid et simpliciter. Licet enim

aequivoca communicant univoce in hoc quod est aequivocari, hoc autem est

esse univocum secundum quid. Nec propter hoc potes concludere, si

25 communicant univoce in definitione ista quae est aequivocati vel aequivoci,

quod propter hoc sunt univoca simpliciter.

__________

1-2. quod...etc.] autem aequivocorum est unum nomen commune F

3. Contra, aliquis argueret] contra arguitur F; quod aliquis argueret P

6. eadem] est diversa F

7. dicat] definiat F

9. quaeritur] om. P

11. dicitur] om. P

13. istorum] dicendum add. P

14. quod¹] non tamen add. F

16. sub <uno> modo significandi] om. P

16. ideo] illo P

20. essentia] essentiam P

21. quia definiuntur] om. F

23. communicant] fortasse conveniant P&F

23. univoce] simpliciter F

23. aequivocari] aequivocum F

23-6. hoc²...simpliciter] et hoc tamen est univocum in definitione ista, quod propter hoc sint univoca F

25. communicant] fortasse conveniant P; deest F

__________

1. Aristoteles Cat. 1 1a1: Aequivoca dicuntur quorum nomen solum commune est, secundum nomen vero substantiae ratio diversa

10-2. Cf. Simplicius In Praed. I, 40.20-41.27 (ed. Kalbfleisch p. 30)
 
 
 
 

9.

"Denominativa dicuntur" etc.

Quaeritur hic quam denominationem intelligat.

1. Et videtur quod non intelligat solum denominationem accidentis,

quoniam sicut quaedam sunt accidentia in concretione, quae denominative

5 dicuntur ab aliquibus, ut sunt albus, niger, et multa alia, sic sunt quaedam

in genere substantiae, sicut concreta, sicut humanus et rationale, quae

denominative dicuntur ab aliquo et praedicantur in quale, sicut concreta

accidentis, sicut de homine vel de Socrate. Videtur igitur quod non solum

denominationem accidentis intelligat sed aliam similiter.

10 Ad hoc dicendum quod denominativa solum sunt in genere accidentis. Et

ratio huius est quod ad hoc quod aliquid dicatur denominative, requiritur

quod praedicetur in quale et etiam accidentaliter. Nunc autem non est

aliquod tale denominativum in genere substantiae. Et quamquam sit aliquid

quod praedicatur in quale, sicut differentia, non tamen praedicatur in quale

15 accidentale. Ideo non est denominativum. Hoc etiam includit denominativum

quod praedicetur in quale accidentale, quia denominativum nihil aliud nominat

quam qualitatem accidentalem, denominantem illud cui advenit; et propter hoc

<quod> advenit ei, ipsum determinando, denotatur esse accidentalis qualitas.

1. Tunc ad argumentum, quando dicitur quod huiusmodi concreta

20 praedicantur in quale et sunt de genere substantiae, sicut humanus et

rationale, dicendum quod hoc non sufficit. Immo ulterius requiritur quod

praedicetur accidentaliter. Quod cum in eis deficiat, ideo non debent dici

denominativa.

__________

5. dicuntur] denominantur F

6. humanus] humanitas F

7. dicuntur] iter. P

9. sed aliam similiter] et etiam aliam intelligat. Similiter P

11. denominative] denominativa P

l6. nominat] denominat F

17. accidentalem] om. F

20. humanus] humanitas P&F

21. rationale] rationalitas F

22. deficiat] definiat F

__________

1. Aristoteles Cat. 1 1a12-4: Denominativa vero dicuntur quaecumque ab alio, solo differentia casu, secundum nomen habent appellationem

10.

Postea quaeritur quare concretum de genere substantiae, sicut homo,

potius est in genere substantiae quam concretum accidentis sicut album, cuius

abstractum in genere /P90rb/ praedicatur sicut albedo; abstractum autem

substantiae non est in genere, sicut humanitas.

5 Ad quod dicendum est quod concretum accidentis non est in genere, quia

illud quod est in genere per se praedicatur de omnibus illis quae continentur

sub illo. Nunc autem ita est quod concretum accidentis, sicut album, non

praedicatur de alio per se nec est ens per se; immo ens per accidens, cum

subiectum et accidens, quod significat hoc quod est 'album', unum sunt per

10 accidens. Albedo tamen, quia per se praedicatur de hac albedine et de illa,

ideo dicitur esse in genere -- et quodlibet abstractum aliud. Quia tamen

econverso est in concreto substantiae, quia concretum substantiae per se

praedicatur de omnibus contentis sub se, ideo dicitur esse in genere

substantiae. Abstractum tamen, sicut humanitas, quia de suppositis non

15 praedicatur, ideo non est in genere. Causa autem quare de suppositis non

praedicatur propter duo potest esse, aut quia non dicit nisi formam, et sic

non dicit nisi partem quiditatis suppositorum; vel dato quod aggregatum

dicatur ex forma et materia, quia tamen non includit in se aliquod

suppositorum, ideo non praedicatur de ipsis; et sic ad illud.

__________

2. sicut] om. P

3. in genere praedicatur] est in genere accidentis F fortasse recte

4. substantiae...humanitas.] de genere substantiae numquam. F

4. humanitas] Cum quare add. P

8. nec...se²] om F

8. est] per P; deest F

11-4. et...substantiae] iter. P, his mutatis:

11. quodlibet] licet P prima vice

12. econverso...substantiae¹] est concreta, est

substantia P altera vice

12. substantiae²] om. P prima vice

12. per se] om. P altera vice

13. in genere] spat. vac. 4 litt. P altera vice

15. ideo] illud P

16. nisi] solum add. F

16. et sic] vel P

17. dicit] praedicat F

18. dicatur...materia] dicat et formam et materiam P

l8. non] om. P

l8. in se] om. F

l8. aliquod] aliud P

11.

Hoc habito, quia dicebatur quod accidens in concretione non est in

genere, eo quod significat subiectum et accidens, ideo incidenter quaeritur

utrum terminus accidentalis concretus substantiam significat sive subiectum.

1. Et videtur quod non, quoniam idem significat album et albedo; nunc

5 autem albedo subiectum non significat; ergo nec album subiectum significabit.

2. Praeterea dicit Aristoteles quod album solam qualitatem significat,

ergo non videtur significare subiectum.

3. Praeterea sicut est in intelligendo, sic est in significando; nunc

autem, cum album inhaereat alicui, possum ipsum intelligere praeter hoc quod

10 sic inhaereat; ergo poterit ipsum similiter significare praeter illud cui

inhaeret. Et sic album poterit significari praeter subiectum.

Oppositum arguitur sic, quoniam si idem significaret penitus 'album' et

'albedo', tunc de quo non praedicaretur unum, nec reliquum. Nunc autem

videmus quod album praedicatur de aliquo, de quo non praedicatur albedo,

15 sicut de subiecto; bene enim dicitur: 'Socrates est albus'; non tamen bene

dicitur: 'Socrates est albedo'. Sed hoc non videtur esse nisi quia subiectum

significat. Videtur ergo quod subiectum significat.

Praeterea sicut est in essendo, ita in intelligendo et etiam

significando. Nunc autem est ita quod album et subiectum possunt se habere

20 in essendo ut unum per accidens. Ergo similiter possunt intelligi ut unum

per accidens, et sic per consequens poterunt significari ut unum per accidens.

Ad hoc dicendum quod terminus accidentalis concretus sicut 'album' vere

subiectum significat, ut volunt philosophi, nam volunt quod talia accidentia

25 in concretione de subiectis praedicentur. Nunc autem si solum significaret

illud quod albedo <significat, sicut albedo> de subiecto <non> praedicatur,

sic nec album de subiectis praedicaretur; quia tamen ita est quod de subiecto

praedicatur, videtur quod illud subiectum significet. Per hoc enim quod

ipsum significat, de ipso praedicatur.

30 Hoc etiam est de intentione Averrois supra librum Metaphysicae, ubi

arguit contra Avicennam, qui dicebat quod concretum significat accidens et

subiectum, subiectum tamen primo, et ex consequenti accidens sive formam.

Et dicit ad hoc Averroës quod potius e converso; significat enim primo

formam. Per rationem formae subiectum significat, et sic ex consequenti; hoc

35 tamen est per rationem unam, scilicet per rationem formae. Nec dicitur

significare subiectum /F4rb/ sub propria ratione subiecti, sed ipsum

significat <ut> informatum tali accidente, et ut unitum tali accidenti.

Et ex hoc concluditur, scilicet, quod ipsum non sit distinguibile sicut

aequivocum. Ipsum significat duo per unam rationem; aequivocum autem illud

40 quod /P90va/ significat non significat per unam rationem, sed per diversas.

Et propter hoc distinguitur aequivocum et non univocum.

Secundo concluditur quod ibi non sit nugatio, dicendo sic 'homo albus'.

Nugatio dicitur esse quando repetitur idem sub eadem ratione; ibi autem non

repetitur idem subiectum sub ratione propria subiecti, sed ut unitum est

45 accidenti.

Tunc ad argumenta praedicta. Patet solutio ad duo prima.

1. Cum enim dicitur album et albedo idem significant, verum est de

principali significato. Album tamen aliquid aliud significat ex consequenti,

ut visum est.

50 2. Ad aliud dicitur, quando dicitur quod album est significans solam

qualitatem, ut dicit Aristoteles, dicendum quod Aristoteles intellexit hoc

dicere de significato principali.

3. Ad aliud quod tu dicis, quod tu potes intelligere accidens praeter

hoc quod sit aliquid cui inhaeret, verum est. Sed tamen tu non potes illud

55 intelligere inhaerere quin tu intelligas illud cui inhaeret, quare non

poterit significari praeter illud. Cum ergo dicis quod potes intelligere

illud praeter hoc quod sit cui inhaeret, verum est. Et cum dicis quod

potest illud significare praeter hoc quod aliud significat, dicendum quod

illud potest significare praeter hoc quod aliud significet principaliter.

60 Non tamen arguis quin ex consequenti poterit significari.

Si tamen arguas quod cum pater se habeat relative ad filium, nec

possit intelligi pater quin intelligatur filius, et tamen possit intelligi

pater praeter hoc quod sit filius ad quem respective se habet, et potest

significari praeter ipsum; cum similiter sit a parte ista, quod quamquam

65 non possum intelligere accidens inhaerere praeter illud quod ego intelligam

illud cui inhaeret, et tamen possum intelligere illud <ita> quod non sit

illud cui inhaeret, videtur quod possit illud significare praeter illud.

Ad hoc tamen dicendum est quod non est simile de patre et filio.

Quoniam et quamquam sit quod possim intelligere patrem secundum illud quod

70 est, non tamen possum intelligere secundum relationem praeter hoc quod

significet illud quod est filius, cum unum non possit intelligi praeter

alterum secundum quod relativa.

Tamen quia ipsum accidens non possum intelligere inhaerere quin etiam

intelligam illud cui inhaeret, nec etiam ipsum intelligere possum quin etiam

75 intelligam subiectum esse, cum accidens non habeat aliud esse quam in

subiecto, ideo non possum significare illud praeter hoc quod significet

subiectum, ex consequenti tamen, etiam quamquam possim intelligere accidens

<ita> quod non sit illud cui inhaeret.

Et sic patet solutio ad illud.

__________

1. dicebatur] dicetur P

2. incidenter] sic accidentaliter P

3. accidentalis] om. P

8. in¹] om. P

8. significando] essendo F

9. cum] om. F

9. album] om. P

9. praeter] propter P et sic deinceps exceptis lineis 70 & 71

9-l0. praeter...inhaereat] quod non insit illi cui inhaeret F

10-1. similiter...inhaeret] significare subiectum F

11. praeter] per F

13. autem] iter. P

14. praedicatur¹] om. P

14. non praedicatur] iter. P

15. sicut] sic P

15. enim dicitur] praedicatur P

19. album...habere] subiectum est et accidens possunt facere unum F

20. intelligi] intelligere P

24. philosophi] quidam philosophi F

24. nam] non autem F

25. subiectis] substantiis F

25. significaret] significarent P

26-7. de...praedicaretur] de substantiis non praedicaretur F

28. praedicatur] p^a P

29. ipsum...praedicatur] subiectam significat per hoc etiam et de subiecto praedicatur F

29. de ipso] iter. P

31. Avicennam, qui dicebat] eos autem qui dicebant F

32. subiectum] om. P

32. formam] Hoc tamen et est per rationem accidentis seu formam add. F

35. per rationem²] om. F

37. significat] non add. F

37. ut unitum] non unum cum F

38. concluditur] conclusa sunt duo F

39. Ipsum] quia idem F

39. duo] om. F

41. propter] per P

42. Secundo concluditur] ex concluditur P; cum excluditur F

43. repetitur] reperitur F

43-4. ibi...ratione] om. P

44. repetitur] reperitur F; deest P

48. ex consequenti] om. F

50-2. Ad...principali] om. F

53. accidens] inhaerere album F

56. significari] significare P&F

57. praeter...sit] quod sit praeter illud F

57. cui] quod P

58. potest] et propter add. P

58. aliud] illud P&F

59. significet] significatur P

60. significari] significare F

62. pater quin intelligatur] om. F

63. pater] om. P

63. ad quem] id quod ad quam P

66-7. et...inhaeret] om. F

67. significare] om. F

68-9. de...intelligere] significare P

70. intelligere] om. P

70. praeter] sic P

71. significet] significem P

71. praeter] sic P; sine F

72. secundum] sed P

75. subiectum] substantiam P

76. quod] non add. P

77. tamen] fortasse cum P

__________

6. Aristoteles Cat. 5 3b19: nihil enim aliud significat album quam qualitatem

24-5. Cf. Aristoteles Cat. 5 2a31-4: ut album, cum in subiecto sit corpore, praedicatur de subiecto (dicitur enim corpus album), ratio vero albi numquam de corpore praedicabitur.

30-34. Averroës In Metaph. V, com.14, 117C: Sicut existimavit Avicenna qui, cum vidit quod haec dictio albus significat aliquid, in quo est albedo, quod primo significat subiectum, et secundo accidens. Sed est econverso. Primo significat accidens, secundo subiectum. Cf. Avicenna Logyca III (Venetiis 1508) 9va
 
 
 
 

12.

Tunc quaeritur de sufficientia praedicamentorum quae potest sic

haberi, quoniam sicut dicit Aristoteles omnia alia a primis substantiis aut

sunt in primis aut dicuntur de primis. Et sic per comparationem ad primam

substantiam potest eorum sufficientia accipi hoc modo. Cum omnia dicantur

5 de prima substantia aut dicant eius essentiam aut quiditatem, aut non. Si

primo modo, sic est substantia. Omnia enim quae sunt in praedicamento

substantiae de prima substantia dicuntur et eius quiditatem et essentiam

dicunt. Si autem non dicant eius quiditatem, hoc est dupliciter. Aut

accipitur ab aliquo quod est in prima substantia, aut ab aliquo quod est

10 extra ipsam. Si primo modo, hoc est dupliciter, quia aut sumitur ab aliquo

quod est in ipsa absolute vel respective. Si respective, sic est relatio.

Si absolute, hoc est dupliciter, aut quia accipitur ab aliquo quod est in

ipsa ut materia, et sic est quantitas; aut ab aliquo quod est in ipsa ut

forma, et sic est qualitas. Si autem sumatur ab aliquo quod est extra

15 ipsam, hoc est dupliciter, quia aut accipitur ab aliquo quod est penitus

extra ipsam, vel ab aliquo quod est partim extra et partim intra. Si secundo

modo, sic est dupliciter. Quia accipitur aut ab aliquo quod est partim

intra ex parte principii, et partim extra ex parte termini, et sic est

actio. Vel econtra, si partim intra et ex parte termini, et partim extra et

20 ex parte principii, et sic est passio. Si autem accipitur ab aliquo quod

est penitus extra ipsam, hoc est dupliciter. Aut quia illud non est mensura

substantiae sed aliquid aliud sibi applicatum, et sic est habitus. Vel

/P90vb/ comparatur ad ipsam tamquam mensura eius, et hoc est dupliciter.

Quia aut accipitur a tempore vel a loco. Si a tempore, sic est quando. Si

25 a loco, sic est dupliciter. Quia aut dicit ordinem partium in loco aut non.

Si primo modo, sic est positio. Si secundo modo, sic est ubi. Et sic patet

praedicamentorum sufficientia.

__________

9. ab²] om. P

13. ut¹...ipsa²] om. P

13. ut²] a add. P

14. ab aliquo] om. P

15. aut] om. P

16. secundo] primo P

17. Quia accipitur aut] Aut accipitur F

17. ab aliquo] om. P

18. intra] quod est add. P

18. principii] principali F

18. ex parte termini] a parte termini F; principali add. et exp. F

18. et sic est] om. P

19. si] vel P

19-20. intra...principii] extra a parte principali, et partim extra a parte termini F

22. sed] si P

22. applicatum] applicat P

22. Vel] ut P; et sic F

23. eius] om. P

26. positio] passio P

__________

2-3. Aristoteles Cat. 5 2b4-5: Quare alia omnia aut de subiectis principalibus substantiis dicuntur aut in subiectis eis sunt.
 
 
 
 

13.

Hiis habitis, quaeritur de hoc quod dicit Aristoteles.

Dicit enim quod accidens semper est in subiecto.

Arguitur quod hoc non sit verum. Nam si quis teneat pomum in manu,

remoto pomo a manu remanebit odor in manu, qui tamen erat in pomo tamquam in

5 subiecto. Videtur ergo falsum dicere Aristotelem.

Ad hoc dicendum cum Aristotele quod accidens est semper in subiecto.

Et cum arguitur quod pomo remoto a manu remanet odor qui erat in pomo,

dicendum quod odor non erat in pomo tamquam in subiecto secundum quod dicit

Aristoteles libro de Anima, capitulo de odore. Dicit enim quod odor est in

10 quadam fumali evaporatione tamquam in subiecto et non in pomo. Unde licet

remaneat odor in manu, hoc est quia talis evaporatio fumalis in qua odor

tamquam in subiecto potest remanere in ipsa manu, et hoc per sudorem, vel

per aliquod aliud huiusmodi.

__________

1. Aristoteles] in littera F

6. semper] om. P

8. in subiecto] om. P

10. in subiecto] secundum quod dicit Aristoteles add. P

11-2. in qua...subiecto] om. F; in quo...subiecto P

12. sudorem] odorem suum F

__________

1-2. Aristoteles Cat. 2 1a25: impossibile est esse <accidens> sine eo in quo est

8-10. Aristoteles De sensu 2, 438b24-5; Hamesse 196 (11): Odor est fumalis evaporatio, id est fit ex fumali evaporatione. Cf. Boethius In Cat. 173B: Sed si quis quoque objicat posse locum accidentia permutare, malum namque si in manu teneatur, manus mali odore completur, adeo odor quod est accidens, in aliud subiectum transire potest. Sed non hoc ait Aristoteles, quoniam mutare accidens locum non potest, nec ita dixit impossibile esse sine eo in quo erat, sed sine eo in quod est, hoc enim significat mutare quidem posse locum, sed sine aliquo subiecto non posse subsistens. Cf. Simplicius In Praed. I, 65.84-66.5 (ed. Kalbfleisch p. 49); 66.01-3: Forte autem ex praedictis palam quod odor pomi et tymiamatum completivae speciei existentes neque in subiecto utique dicentur eo quod perficitur.

14.

Praeterea dicit Aristoteles quod solius accidentis est in subiecto

esse. Ideo quaeratur utrum forma substantialis possit esse in subiecto.

1. Et videtur quod sic, quoniam quod recipitur in aliquo est in eo

tamquam in subiecto; nunc autem forma substantialis recipitur in aliquo,

5 ergo est in eo tamquam in subiecto, et sic non solius accidentis est esse in

subiecto.

2. Praeterea quod est in aliquo non sicut pars eius, sed sicut totum,

est in eo tamquam in subiecto; forma substantialis est huiusmodi; ergo etc.

Oppositum vult Aristoteles.

10 Ad hoc dicendum est quod forma substantialis est in subiecto, non tamen

eo modo quo forma accidentalis. Intelligendum tamen quod conveniunt forma

substantialis et accidentalis, et etiam differunt. Conveniunt in hoc, quod

utraque forma dat esse alii. Differunt tamen in hoc quod forma substantialis

dat esse simpliciter. Probatio quoniam illud quod dat alicui enti solum in

15 potentia esse actu, illud dat ei esse simpliciter; forma substantialis est

huiusmodi, nam illud quod solum in potentia est esse facit actu; ergo forma

substantialis dat esse simpliciter. Et etiam forma substantialis est illud

per quod unumquodque suum esse habet completum. Forma autem accidentalis,

cum dicatur adhaerere alicui existenti actu, non dat ei esse simpliciter,

20 cum illud habeat esse ex quo in actu existit, sed dat ei esse tale. Ex hoc

sequitur, quod non possunt esse plures formae substantiales in aliquo, sicut

Avicebron ponit, quoniam cum aliquid dicatur esse actu per formam

substantialem, forma autem substantialis dat esse ei primo et per se, et

omne illud quod advenit alicui existenti in actu, postquam actu est, dicitur

25 sibi accidere; ideo quicquid sibi advenit post formam substantialem, illud

erit accidens sive forma accidentalis; et non substantialis, et ideo potest aliquid habere nisi unam formam substantialem.

Praeterea differunt in hoc forma substantialis et forma accidentalis,

nam forma substantialis advenit alicui existenti in potentia tantum. Quod

30 patet, nam producit in esse <illud> cui advenit, cuius esse prius non erat

nisi in potentia. Forma autem accidentalis advenit rei existenti in actu,

quod de se patet.

1. Ex istis apparet responsio ad argumenta. Cum arguitur quod id

quod recipitur in aliquo est in eo tamquam in subiecto, verum est, si illud

35 existat in actu; forma autem substantialis non recipitur in aliquo existenti

in actu, et ideo non concludit.

2. Ad aliud quando dicitur quod est in aliquo non sicut pars, etc.,

dicendum quod verum est quod est in aliquo existente actu, ut dictum est,

non tamen verum est de aliquo existente in potentia, in qua est forma

40 substantialis. Ideo non concludit.

__________

5-6. et...subiecto] om. P

7. sed] nec F

9. Oppositum vult Aristoteles] om. F

10-1. est²...accidentalis] non est in subiecto F

10. subiecto] tamquam in subiecto add. F

13. alii] alicui F

14. dat²] esse add. P

17. illud quod solum] illud solum quod P; quod solum

19. adhaerere] inhaerere F

19. existenti] enti F

19. dat] om. P

20. esse¹] om. P

20. existit] existat F

20. Ex] et P

21. in aliquo] esse alicuius P

22. Avicebron] Avicenna F

23. et per se] om. P

24. existenti in] ex consequenti P

25. ideo] illud P

25-7. illud...substantialem] om. P

29. alicui] rei F

29. tantum] om. F

34. illud] illud aliud F

37. Ad] aliquid P

38. dicendum quod verum est] om. P

38. quod²] illud quod add. in mg. F

38. actu] om. P

40. concludit] ratio add. F

__________

1-2. Cf. Aristoteles Cat. 2 1a20-b9

21-2. Averroës In De anima II, com.7, 139.44-5; Hamesse 183 (114): ....Compositum ex forma et materia non dicitur, nisi quia forma est una.
 
 
 
 

15.

Consequenter Utrum praedicamenta sint plura decem vel

pauciora.

1. Argueret aliquis quod sint pauciora, quoniam quae conveniunt in

aliquo univoce, videtur quod non sint nisi unum praedicamentum; nunc autem

5 actio et passio habent aliquid commune univocum; /P91ra/ ergo etc. Minor

probatur, quia dicit Aristoteles tertio Physicorum quod motus univoce se

habet ad actionem et passionem.

Oppositum arguitur quod sint plura, quia sicut se habet pati ad agere,

ita haberi ad habere; sed pati est praedicamentum distinctum contra agere;

10 ergo habere contra haberi erit distinctum praedicamentum.

Ad hoc dicendum cum arguitur primo quod praedicamenta sint pauciora,

dicendum quod superius visum est de sufficientia ipsorum. Nihil restat ideo

aliud respondere.

1. Ad rationes, cum arguitur quod quaecunque conveniunt in aliquo

15 univoce, videtur quod non sint nisi unum praedicamentum, dicendum quod verum

est, sed adhuc plus requiratur, scilicet quod de ipsis essentialiter

praedicetur. Nunc autem quamvis motus univoce conveniat actioni et passioni,

de ipsis tamen non praedicatur essentialiter. Contrahitur enim motus

accidentaliter per utrumque istorum, scilicet actionem et passionem, sicut

20 per hominem album et nigrum homo; ideo sicut homo de hiis non praedicatur

essentialiter, cum ei accidant, sic nec motus praedicatur de istis, cum ei

accidant. Et sic patet ad illud.

Ad aliud quod arguitur quod sint plura, quia sicut se habet pati ad

agere etc., concedatur. /F4va/ Et cum dicitur quod pati est distinctum

25 praedicamentum contra agere, verum est. Et similiter bene concluderes

quod habere est distinctum praedicamentum contra haberi, nisi quia haberi

contineretur atque reponeretur sub positione; et quia ibi continetur seu

reponitur, ideo etc.

__________

1. decem] om. P

3. Argueret aliquis] et videtur F

9. sed] iter. P

11. primo] om. P

12. superius] sicut P; om. F

13. respondere] ostendere F

14. Ad rationes] ad aliud F

15. sint] sit P

17. conveniat] fortasse communiat P

20. per...homo¹] homo per hominem album et nigrum F

21. essentialiter] accidentaliter P

21-2. sic...accidant] om. P

26. quia] quod F

27. contineretur atque reponeretur] connumeraratur atque imponeretur P; contrariatur et ponitur F

27. ibi] tamen P

__________

6-7. Cf. Aristoteles Phys. III,3 202b5-22; Hamesse 148 (101): actio et passio sunt unus motus et in passo sicut in subiecto.

12. Cf. supra q. 12
 
 

16.

Consequenter quaeritur circa capitulum de substantia: "Substantia

proprie" etc.

Hic Utrum haec substantia quae est praedicamentum sit genus

substantiae hic inferioris et substantiarum separatarum, quae substantiae

5 sunt incorruptibiles.

1. Et arguitur quod non. Corruptibili et incorruptibili non est

unum genus commune; nunc autem quaedam sunt substantiae incorruptibiles,

sicut intelligentiae, quaedam corruptibiles, sicut substantiae inferiores;

ergo non habebunt unum genus.

10 2. Praeterea species sunt coaequaevae sub genere; istae autem

substantiae non sunt huiusmodi, cum prior sit substantia incorruptibilis

quam corruptibilis; videtur ergo quod unum genus commune non habeant.

3. Praeterea genus sumitur a materia, ergo quae non habent materiam

non possunt habere unum genus; sed substantiae superiores non habent

15 materiam, quia sic essent corruptibiles; ergo etc.

4. Praeterea ea quae sunt in genere possunt habere definitionem,

sed substantiae incorruptibiles non possunt habere definitionem, ergo etc.

Oppositum patet per Aristotelem, et per rationem, quoniam illa quae

conveniunt in aliqua proprietate communi a qua accipitur genus, illa

20 dicuntur habere genus unum; nunc autem ita est quod omnes substantiae

conveniunt in aliqua proprietate communi a qua proprietate accipitur

genus quae est substantia; ergo habent unum genus, ut videtur. Maior

patet. Minor declaratur quoniam omnes substantiae conveniunt in ista

proprietate, quae est per se stare.

25 Ad quod dicendum quod substantia unum genus est per comparationem

ad ista, quod patet per rationem ad istam partem adductam. Nam omnia

quae in genere substantiae sunt, conveniunt in aliqua proprietate quae

est per se stare, a qua proprietate sumitur genus quod est substantia;

ideo etc.

30 1. Ad rationes est dicendum. Cum dicitur corruptibili et incorruptibili non est unum genus commune, posset videri quod verum est

de genere propinquo; unum tamen genus remotum habere possunt, secundum

quod dicitur secundo Metaphysicae. Vel potest dici quod non habent unum

genus commune reale sive naturale, tamen unum genus rationis possunt habere,

35 vel genus unum secundum rationem, quod idem est. Voco autem secundum

naturam, quod accipitur a materia vel potentia, et tale genus unum non

possunt habere substantia separata et haec substantia inferior, sicut

homo et asinus; genus autem unum secundum rationem possunt habere, scilicet

quod accipitur ab aliqua proprietate eis communi sicut a proprietate quae

40 est per se stare.

2. Ad aliud cum dicitur quod species sunt coaequaevae sub genere,

dicendum quod species coaequaevas possumus intelligere duplicitur: aut

quantum ad rationem praedicandi, quia aequaliter praedicatur genus de una

specie sicut de alia, et hoc modo verum est quod dicuntur esse coaequaevae

45 sub genere; si autem intelligas quod ita sint coaequaevae, ut alia non sit

prior alia secundum naturam, hoc falsum est. Quod possumus sic vi-/P91rb/

-dere: numerus enim genus ad binarium et ternarium, et tamen binarius prior

est secundum naturam quam ternarius. Similiter potest esse a parte ista,

quod una istarum potest esse prior secundum naturam quam alia, sicut

50 substantia separata prior est secundum naturam, cum sit incorruptibile,

quam substantia hic inferior; nihilominus sunt coaequaevae in ratione

praedicandi, ideo etc.

3. Ad aliud cum dicitur genus sumitur a materia, dicendum quod genus

sumitur a materia, id est <ab> aliquo quod habet similitudinem cum materia

55 ab aliquo, id est, indistinc<t>o et indeterminato et confuso. Et quando

dicitur quae non habent materiam non possunt habere genus, dicendum quod

illa non habent materiam sed aliquid simile materiae. Et quando dicitur

quod substantiae superiores non habent materiam, dicendum quod licet hoc

sit, tamen habent aliquid simile materiae.

60 4. Ad aliud cum dicitur quod ea quae sunt in genere possunt habere

definitionem, dicendum quod ea quae habent genus naturale habent definitionem

naturalem, et ea quae habent genus logicum habent definitionem logicam.

Tunc ad minor quando dicitur quod substantiae incorruptibiles non habent

definitionem, dicendum quod immo <<quod habent>> genus logicum et

65 definitionem. Et si diceres "ergo <<...>> in eis est compositio(?)," dico

quod ibi est <<....>> separatione(?) quiditatis et essentiae.

__________

2. Substantia] est quae add. F

4-5. quae...incorruptibiles] om. F

6. non¹] om. P

8. intelligentiae] substantiae separatae F

10. genere] ut dicit Boethius add. F

11-2. incorruptibilis quam corruptibilis] corruptibilis incorruptibili P

13-7. Praeterea...etc.] om. P

21-2. proprietate²...quae] quodammodo P

23. ista] una F

25. comparationem] participationem F

33. secundo] duodecimo(?) F

34. reale...genus] om. P

34. rationis] vel logicum add. F

35. autem] genus unum add. F

36. accipitur] causatur F

36. materia] natura F

36. potentia] illa dicuntur convenire in genere naturali quam conveniunt in materia add. F

37. haec substantia inferior] hic substantia inferior F; fortasse substantia hic inferior scribendum

38. asinus] angelus F(!)

39. sicut] consequenti si P

42. coaequaevas] esse coaequaevas sub genere F

45. sub genere] et hoc modo coaequaevae add. P

45. quod] species add. F

45. coaequaevae] sub genere add. F

45. ut alia] et alia P; ita quod una F

47. enim] est F

51. in] genere add. F

53-66. Ad...essentiae] om. P; in mg. F

57. illa] quae add. F

57. sed] secundum F; deest P

__________

1-2. Aristoteles Cat. 5 2a12-4: Substantia autem est, quae proprie et principaliter et maxime dicitur, quae neque de subiecto dicitur neque in subiecto est

6-7. Aristoteles Metaph. X,10 1058b26-9: Quoniam vero contraria sunt diversa specie, sunt et corruptibile et incorruptibile contraria (privatio namque est impotentia determinata), necesse diversum esse genere corruptibile et incorruptibile.

nota 10. Cf. Aristoteles Cat. 13 15a4; Hamesse 304 (38): Species simul sunt sub genere. Idem dicit Boethius quod species sunt coaequaeve sub eodem genere.

32-3. Cf. supra n. 6-7
 
 
 
 

17.

Tunc Utrum substantia quae est genus sit substantia quae est

materia vel substantia quae est forma vel substantia quae est compositum.

1. Arguitur quod sit substantia quae est forma, quia praedicamentum se

habet ad modum formae; cum igitur substantia quae est praedicamentum sit

5 praedicamentum, videtur quod se habeat ad modum formae; et sic videtur quod

sit substantia quae est forma.

2. Praeterea, compositum non praedicatur de simplici; cum igitur

substantia quae est genus praedicatur de substantia separata, quae est

simplex, videtur quod non sit compositum; cum ergo non sit compositum, et

10 praedicatur de tali substantia, videtur quod sit simplex.

Oppositum arguitur, quoniam simplex non praedicatur de composito; cum

igitur substantia quae est praedicamentum praedicetur de substantiis

inferioribus quae sunt compositae, ergo non erit simplex substantia, et sic

non erit forma.

15 Ad hoc dicendum est quod substantia quae est praedicamentum est

substantia composita. Cum enim simplex non praedicetur de composito, illa

autem quae sunt in genere substantiae sunt substantiae compositae, sicut homo

et asinus et talia huiusmodi, et de ipsis praedicetur substantia quae est

praedicamentum, videtur quod talis substantia sit composita.

20 Hoc etiam videtur alia ratione, quoniam si esset simplex, tunc

differentiae ipsam dividentes, cum sint simplices, essent in genere per se,

et tunc de differentiis praedicaretur substantia quae est genus per se,

quoniam genus per se praedicatur de eo quod est in genere per se. Hoc autem

est contra Aristotelem, secundo Topicorum, qui dicit quod si genus de

25 differentia praedicatur, quod unum animal erit duo animalia. Videtur igitur

quod sit substantia composita.

Hoc etiam probatur quoniam substantia dicitur esse quia substat; nunc

autem substantia simplex non potest substare alicui, sicut ipse deus qui

substantia simplex est solum; ideo talis substantia non est simplex, quae

30 scilicet substantia dicitur esse praedicamentum, sed substantia composita.

Et ad hoc intelligendum est quod duplex est compositio, scilicet

quaedam compositio materiae cum forma, et talis compositio reperitur in

formis istis, scilicet substantiis inferioribus. Alia autem est compositio

quiditatis et essentiae, et talis compositio est in substantiis separatis.

35 Neutra tamen istorum compositionium est in prima essentia, scilicet in

domino, cum ipsa sit simplex, et sic ipsum esse suum; et etiam quicquid est

in ipso domino est ipse per essentiam, secundum quod dicit Aristoteles

undecimo Metaphysicae. Et probat ipsam primam essentiam esse idem quod suum

esse, nec dependet ab aliquo, nec est limitata ab aliquo esse. Et ex hiis

40 concludit quod ipsa est infinitae virtutis; cum enim non sit determinata ad

aliquid esse, nec sit limitata nec contracta ab aliqua materia, et sic suum

esse non reperitur in /P92ra/ aliquo transmutato, hinc est quod ipse deus

potest esse infinitae virtutis.

Et per hoc ad rationes.

45 2. Cum dicitur quod compositum non praedicatur de simplici, concedo.

Et cum dicitur quod substantia praedicatur de substantia separata, verum

est. Et cum dicitur quod talis substantia simplex est, dicendum quod non;

immo composita est illa compositione quae est quiditatis et esse, etiam

quamvis non sit composita compositione quae est materiae cum forma. Tales

50 autem compositiones importat substantia, sed hoc est indeterminate; et ideo

potest praedicari de habentibus tales compositiones, nec est inconveniens

cum alia et alia sit compositio.

Quod autem substantia separata non sit composita ex materia et forma,

hoc sic probatur quoniam materia inter omnia entia vilissimum est ens. Nunc

55 autem ita est quod quanto aliquid magis appropinquatur ipsi primo enti,

tanto veriorem entitatem habebit; nunc autem ipsa substantia separata inter

omnia entia magis appropinquatur ipsi primo; ergo veriorem entitatem

habebit. Cum ergo materia remota sit a natura ipsius primi entis, videtur

etiam quod a compositione substantiae separatae separatur et ali<qu>ae

60 tales substantiae sunt sine materia.

1. Ad aliud patet solutio. Licet enim praedicamentum se habeat ad

modum formae, non propter hoc sequitur quod sit simplex sicut forma.

__________

1-2. substantia²...vel¹] om. P

9. ergo] genus F

17. sunt²] sicut P

21. dividentes] condividentes F

21. sint] om. P

24. secundo] sexto F

25. praedicatur] per se add. F

29. simplex¹] om. P

34. essentiae] universale add. et exp.; sive ex quiditate et habitudine quiditatem add. F

34. separatis] Et in hoc concordat Boethius et Thomas et communis opinio. Magister Jacobus teneat contrarium add. F

36. cum ipsa] iter. P

39. est...esse²] reperitur in aliquo transmutato F

39-42. Et...transmutato] in mg. F

42. in] octo ultimae lineae fol. 91r et tota pag. 91v codices P vac., summo folio 92r laborem describendi excipit manus altera

48. composita est] ex add. P

49. quamvis] quam P a.c., vis s.l. P; quamquam F

50-1. importat...praedicari] important substantiam etiam definitate et ideo non potest haberi F

55. appropinquatur] propinquatur F

58. a natura] aliam P a.c., alia P corr., ut videtur

59. quod...tales substantiae] compositione substantiae separatae P

__________

1-2. Cf. Aristoteles Metaph. VIII,1 1042a26-30; Hamesse 131 (200): Triplex est substantia, scilicet forma, materia, et compositum; cf. etiam Boethius In Cat. 184A; Gilbertus Porretanus (attr.) Liber De sex principiis I [6]; Hamesse 306(3)

24-5. Aristoteles Topica VI,6 144a36-b2: Si enim <genus> secundum unamquamque differentiarum animal predicabitur, multa animalia de specie predicantur; differentie enim de specie predicantur.

nota 34. Thomas de Aquino, Summa Theologiae I q.50 art.II: Ad tertium dicendum quod, licet in angelo non sit compositio formae et materiae, est tamen in eo actus et potentia....Et hoc est quod a quibusdam dicitur, quod angelus est compositus ex quo est et quod est, vel ex esse et quod est, ut Boetius dicit. Boethius, De hebdomadibus ("Quomodo sit") VII, 42.45-6: Omne simplex esse suum et id quod est unum habet. Cf. Jacobus de Viterbo Disputatio prima de quolibet (ed. Ypma), q. 4, pp. 45-61

36-40. Cf. Aristoteles Metaph. XI,7 1072b10-15
 
 

18.

Consequenter quaeritur de dicto in littera. Dicit enim Aristoteles

quod album de subiecto praedicatur, rationem autem impossibile est

praedicare.

1. Videtur quod falsum est, quoniam de quocumque praedicatur definitum

5 et definitio. Si ergo album praedicatur de subiecto, videtur similiter quod

etiam sua definitio praedicabitur de subiecto.

Oppositum dicit auctor.

Ad quod dicendum est cum Aristotele quod impossibile est rationem albi

de subiecto praedicari. Nec talium est definitio, quoniam entis per

10 accidens non est definitio, sicut dicit Aristoteles septimo Metaphysicae.

Nunc autem omnia accidentia in concretione quae dicimus de subiecto

praedicari sunt entia per accidens, cum sint aggregatum ex materia

accidentali et subiecto, quae non sunt unum per essentiam sed unum per

accidens. Ideo talium accidentium non erit definitio.

15 Item dicit Aristoteles in eodem septimo quod accidentia in abstractione

non habent propriam materiam definitionis, quia eorum definitio datur per

additamenta.

Item definitio dicit unum per essentiam. Nunc autem tale accidens non

est unum per essentiam, sed unum per accidens, quia ibi est aggregatum ex

20 genere substantiae et accidentis, ideo etc.

1. Ad rationem cum dicitur de quocumque praedicatur definitum et

definitio, dicendum quod tu supponis falsum; supponis enim quod habeat

definitionem, quod non est verum, ut visum est. Si tamen arguitur, sicut

argutum fuit, quod non debet praedicari de subiecto quia nec ipsum

25 significat, ut probatur, quoniam possum intelligere accidens ut inhaerens

subiecto praeter hoc quod intelligam quod sit illud cui inhaeret, ergo

possum significare ipsum praeter illud; dicendum quod ipsum /P92rb/ accidens

bene possum intelligere praeter hoc quod sit illud cui inhaeret

essentialiter, quia nec unum faciunt per essentiam, non tamen possum

30 intelligere ipsum praeter hoc quod sit illud accidentaliter, quia unum sunt

per accidens tantum. Et sic non possum significare illud quin illud

significetur accidentaliter tantum. Et sic ad illud.

__________

2-3. autem...praedicare] vero albi impossibile est de subiecto predicari F

4-5. definitum et definitio] ord. inv. P

8-9. albi...Nec] om. P

9. est definitio] accidentium F; definitio add. in mg. F

10. septimo Metaphysicae] primo Topicorum F

11. in...subiecto] quae de subiecto dicuntur F

12. materia] forma F

13. subiecto] supposito F

15. in eodem septimo] primo Metaphysicae F

16. materiam] naturam F

22. enim] etiam P

22. habeat] accidentia habeant F

24. debet] debent F

25. significat] quia significant P; significatum F

25. possum] possumus P

25. ut²] non add. F

26. intelligam quod] om. F

26. illud] in subiecto F

26-8. ergo...inhaeret] om. F

29. essentialiter] naturaliter F

29. non tamen] ideo F

31-2. tantum...illud] ita possum significare illud F

31. quin] quid P; deest F

__________

1-3. Aristoteles Cat. 5 2a31-4: ut album, cum in subiecto sit corpore, praedicatur de subiecto (dicitur enim corpus album), ratio vero albi numquam de corpore praedicabitur.

9-10. Aristoteles Metaph. VII,5 1031a1-3: Palam itaque quia solius est substantie diffinitio. Nam et si aliarum cathegoriarum, necesse est ex additione esse

15-7. Ibid.; Hamesse 129 (164): Definitio accidentium fit per additamentum, scilicet substantiae.

23-7. Cf. supra q. 11.61-7
 
 
 
 

19.

"Commune autem omni substantiae", etc.

Hic quaeritur circa proprietates ipsius substantiae, et Utrum

substantiae sit aliquid contrarium.

1. Et videtur quod sic, quoniam sicut dicit Aristoteles secundo De

5 generatione, ignis contrariatur aqua etc., et tamen utraque est substantia;

ergo substantiae est aliquid contrarium.

2. Item dicit Aristoteles in De caelo et mundo /F4vb/ quod caelum est

ingenerabile et incorruptibile, et hoc est quia non habet contrarium. Ergo

ex hiis videtur insinuare quod illud quod est generabile et corruptibile

10 habeat contrarium. Istae autem substantiae generabiles et corruptibiles

sunt, ergo habebunt contrarium, ut videtur.

3. Item omne genus dividitur per differentias essentiales oppositas,

differentiae autem sunt formae substantiales entium; igitur in genere

substantiae erunt formae substantiales oppositae. Et sic cum una forma

15 substantiale sit formae substantiali opposita, possumus concludere quod

substantiae est aliquid contrarium.

Oppositum arguitur per intentionem Aristotelis hic et quinto

Metaphysicae, ubi arguit sic, quod substantiae non fit motus, quia omnis

motus fit a contrario in contrarium. Nunc autem substantiae non est aliquid 20 contrarium; ideo substantiae non est motus.

Ad hoc dicendum est quod quaedam est contrarietas secundum communem

rationem contrarietatis, quae accipitur a differentia condividente aliquod

genus secundum quod dicimus contrariari aliqua per differentias oppositas,

et talis contrarietas est per aliquid contrarium completum et incompletum.

25 Cum animal dividatur per rationale et irrationale, rationale, secundum quod

est proprium, dicit mihi aliquod perfectius quam irrationale. Et quia talis

contrarietas reperitur in quolibet genere, loquendo de tali contrariate

verum est quod substantia contrarium habet, nec de hoc intellexit

Aristoteles quin haberet.

30 Alia tamen est contrarietas secundum propriam rationem contrarietatis.

Et hoc habet fieri inter duos terminos aequedistantes, inter quos terminos

sunt quaedam media per quae contingit devenire ab uno termino ad alium

terminum continue, sicut inter album et nigrum sunt quaedam media, ut

fuscum, pallidum et huiusmodi, per quae media contingit devenire continue

35 ab albo in nigrum. Nunc autem talis contrarietas non est in genere

substantiae. Non enim est reperire duo extrema in genere substantiae per

quae possit deveniri ab uno extremo in aliud, ut si accipiamus duas

substantias sicut ignem et terram. Non enim ignis transmutatur ad terram,

vel ad aliud, per aliam substantiam /P92va/ mediam, quia non est alia

40 substantia media inter illas substantias per quam possit devenire ab una

substantia in aliam continue. Et de tali contrarietate intendebat

Aristoteles cum dicebat quod substantiae nihil est contrarium.

Talis etiam contrarietas non reperitur in genere quantitatis. Licet

sit ibi reperire unum extremum sicut minimum, non tamen est ibi reperire

45 maximum; immo semper contingit reperire maius et maius in infinitum, nec

potest fieri status. Nec etiam contingit devenire ab uno extremo ad aliud

per media, quod declaratur etiam maxime in numeris. Unus enim numerus non

potest devenire ad alium numerum nisi per unitatem, cum unitas sit perfectio

numeri; sed per unitatem non potest quoniam indivisibilis est; per

50 indivisibile autem non potest fieri motus continuus ab uno in aliud; ideo

ab uno numero non potest devenire ad alium per medium continue. Et sic non

est contrarietas in quantitate nec in substantia.

2. Et ad rationes dicendum quod quia istae substantiae sunt

generabiles et corruptibiles habent contrarium, verum est primo modo

55 loquendi de contrarietate, quae est contrarietas secundum communem rationem,

quae attenditur penes completius ad incompletius. Et sic patet ad istud.

1. Ad illud dicendum est quod ignis et aqua contrariantur secundum

talem communem contrarietatem, quae dicta est, sicut per differentias

oppositas quas habent.

60 3. Ad aliud eodem modo.

__________

5. et tamen] om. P

6. est] om. P

8. et incorruptibile] et corruptibile P; incorruptible F

11. sunt] om. P

13. autem] substantiae add. F

13. entium] sic F

14. substantiales oppositae] contrariae substantiales F

14-5. sic...sit] sic una forma substantialis, cum sit P

17-8. quinto Metaphysicae] primo Physicorum F

21. communem] quam F

22. quae] om. F

22. a differentia condividente] cum dividente F

23. aliqua per differentias] differentias aliquas F

24. contrarium] om. F

25-6. rationale²...irrationale] om. P

26. quia] om. P

27. genere] et add. P

28. verum] lectio incerta F

32-3. terminum continue] tamen continue P; unde F

34. continue] om. F

37. ut si] nisi P

38. ignem et terram] in igne et terra F

39. ad] om. P

39. substantiam mediam] mediam causam F

41. in aliam continue] ad aliam F

45. maius et maius] maximum aliquid F

46. ad] in P

46. aliud] quod est add. F

48. unitatem] unitates F

48. cum unitas] coniunctas(?) F

48. perfectio] pars F

50. indivisibile] indivi(sibi)lem P; indi(visibilita)tem F

50. fieri] unus add. F

50. ideo] immo P

51. non¹...continue] in aliam non contingit per medium devenire F

54. corruptibiles] ideo add. F

54. verum est] certe verum dicit F

55. loquendi] loquendo P&F

58. communem] naturem add. F

59. quas habent] causabant F

__________

1. Aristoteles Cat. 5 3a7: Commune autem est omni substantiae in subiecto non esse.

4-5. Aristoteles De Gen. et Cor. II,8 335a5-6; Hamesse 170 (38): Ignis est contrarius aquae et aer terrae.

7-8. Aristoteles De Caelo I,3 270a12-14; Hamesse 160 (15): Caelum est

ingenerabile et incorruptibile, inaugumentibile et inalterabile.

17. Aristoteles Cat. 5 3b25: Inest autem substantiis et nihil illis esse contrarium.

17-9. Cf. Aristoteles Phys. V,2 225b10-1; Hamesse 152 (154): Ad substantiam non fit motus, quia substantiae nihil est contrarium. Phys. V,2 226b2-3; Hamesse 153 (157): Omnis motus fit a contrario in contrarium.

20.

Consequenter Utrum substantia suscipiat magis et minus.

1. Et videtur quod sic, quoniam intensio et remissio alicuius effectus

non est nisi ex intensione et remissione suae causae, sicut, cum accessus

solis supra hemisphaerium nostrum sit causa quare dies est, iste effectus

5 diem esse non multiplicatur nisi per multiplicationem accessus solis supra

hemisphaerium nostrum; et ideo quotiens sit accessus solis huiusmodi,

totiens est dies. Tunc ad propositum, cum iste effectus qui est esse

calidum sit proprius ignis, et possit recipere intensionem sicut per

adventum sui similis, et remissionem sicut per adventum frigidi, hoc non

10 erit, ut videtur, nisi per remissionem et intensionem formae substantialis

ipsius ignis, per quam ignis est ignis, et per quam debetur igni iste

effectus, qui est esse calidum. Cum igitur talis forma sit substantia,

videtur quod substantia suscipiat magis et minus.

Oppositum patet per intentionem Aristotelis.

15 Ad quod dicendum est quod substantia non suscipit magis et minus.

Suscipere enim magis et minus dicitur aliquid eo quod habet contrarium,

sicut album dicitur magis album alio eo quod impermixtius est sui

contrario, scilicet nigro. Nunc autem substantia /P92vb/ non habet

contrarium, ut visum est; ideo etc.

20 Item si substantia susciperet magis et minus, iam forma substantialis

esset accidentalis. Hoc autem est falsum, ergo et primum. Probatio quoniam

cum forma substantialis sit illa quae advenit alicui enti in potentia solum,

et ei dat esse actu; et quicquid advenit habenti talem formam, illud sibi

est accidens, quia quicquid <advenit> alicui post eius completum esse, illud

25 est sibi accidens. Si igitur ita sit quod aliquid sit actu per substantialem

formam, et quicquid advenit post istam est sibi accidens, et talis forma

suscipit magis et minus, ut tu dicis, talis forma substantialis augmentata

vel remissa est accidens illi cui advenit, nam illud habebat completum esse

antequam sibi adesset talis forma. Ergo forma substantialis esset accidens,

30 quod est falsum.

1. Ad rationem cum dicitur quod effectus non augmentatur vel diminuitur

etc., verum est si ille effectus esset effectus per se et primo et proprius

illius sicut risibile hominis. Cum autem arguitur ulterius quod calidum est

proprius effectus ignis, dicendum quod ad augmentationem calidi certe

35 sequeretur augmentatio ignis, si calidum esset primo et per se et proprius

effectus ipsius ignis. Nunc autem ita non est. Ideo non est necesse quod

ad augmentationem et diminutionem calidi sequatur intensio et remissio

ignis. Probatio assumpti, scilicet quod calidum non sit proprius effectus

ignis, quia et licet calidum sit effectus per se ipsius ignis, sicut vult

40 Aristoteles libro De generatione, non tamen est proprius et primus, ita quod

non conveniat alii. Convenit enim aeri, est enim aer calidus et humidus,

sicut vult Aristoteles libro De generatione. Quod etiam non sit proprius

effectus patet sic: illud non est proprius effectus quod potest remanere

destructa sua causa; nunc autem destructo igne potest remanere idem calidum

45 in specie sicut calidum aeris; ergo calidum non debet dici proprius effectus

ipsius ignis.

__________

1. substantia] substantias P a.c.

2. videtur] arguitur F

2. intensio] intentio P passim

3. accessus] ascensus F passim

4. supra] s.l. F; per del. F

4. nostrum] om. F

4-5. Iste...esse] om. F

5. multiplicatur] multiplicantur F; causae eius add. et exp. F

5. per] secundum F

6. nostrum] affm^ri add. et exp. F

6. huiusmodi] huius F

7. propositum] oppositum F

7. cum iste] cum dicitur F

7. qui est] om. F

7. esse] om. P

8. sit proprius] ponatur post effectus F

8. recipere] reperire F

8. sicut] nunc F

9. adventum¹] advenittum P

9. sui...adventum²] om. P, iter. F

9. frigidi] termini F

9. Hoc] autem add. F

10. erit] est F

10. nisi] non F

10. remissionem et intentionem] ord. inv. F

10-1. substantialis ipsius] om. F

11. et] om. F

11. quam²] effectus ignis add. F

11-2. iste effectus] om. F

12. esse calidum] calidus F

12. sit] solum add. F

13. substantia] similis vel simul P

14. patet] apparet F

14. intentionem Aristotelis] Aristotelem F

15. quod¹] hoc F

16. Suscipere...aliquid] dicitur autem aliquid suscipere magis et minus F

17. magis album alio] ab aliquo magis album F

17. impermixtius est] ord. inv. F

17. sui] suo F

18. nigro] remotius add. F

18. Nunc] om. F

18. autem substantia] ord. inv. F

19. ideo] ergo F

20. susciperet] suscipiat F

21. esset] forma add. F

21. est falsum] ord. inv. F

21. Probatio] consequentiae add. F

22. illa quae advenit] aliquid adveniens F

23-4. quicquid...quia] iter. P

23-4. sibi est accidens] enim accidit F

24-5. quia...accidens] om. F

24. illud] idem P; deest F

25-6. substantialem formam] ord. inv. F

26. advenit] om. P

26. istam] illam F

26. est sibi accidens] sit accidens ei F

26. forma] substantialis add. F

27. suscipit] suscipiat F

27. ut] et F

28. nam] unde F

28. habebat] haberet F

29. adesset] adveniat F

29. esset] est F

30. est falsum] ord. inv. F

31. rationem] argumentum F

31. augumentatur vel diminuitur] duae voces inintelligibiles in contexte exp.; diminuitur in mg.; nec augumentatur F

32. etc.] vitatur (?) nisi per augumentum suae causae, certe F

32. esset effectus] om. F

32. et²] est exp. F

33. illius] om. F

33. arguitur] quaeritur F

34-5. calidi certe sequeretur] ipsius elementi sequeretur certe F

35. augumentatio] ipsius add. F

35. calidum] est proprius effectus add. et. exp. P

36. ipsius] om. F

36. non²] del. F

36-7. est²...sequatur] sequitur necessario et remissio ad augumentionem et diminutionem ipsius calidi F

38. ignis] primo modo (?) add. et exp. P

38. assumpti] assimili (?) F

38-9. calidum...ignis¹] non potest calefieri F

39. quia et licet] quodlibet F

39. per se] om. F

40. Aristoteles] in add. F

40. non] 3 litt. eras. add. P

40. et primus, ita] et primo ita in mg. F

42. libro] eodem add. F

42. etiam] autem F

43. patet...effectus²] iter. P

43. sic] sic vel sicut F

43. effectus²] alicuius add. F

44. igne] adhuc add. F

45. in...calidum²] om. P

46. ignis] et sic ad aliud add. F

__________

14. Aristoteles Cat. 5 3b34: Videtur autem substantia non suscipere magis et minus

39-40. Aristoteles De Gen. et Cor. II,3 330a30, b3-5; Hamesse 169 (30): Quattuor sunt elementa, scilicet terra quae est frigida et sicca, aqua est frigida et humida, aer est calidus et humidus et ignis qui est calidus et siccus.

41-2. Ibid.

21.

Consequenter quaeritur de hoc quod dicit Aristoteles. Dicit enim quod

non soli substantiae convenit in subiecto non esse, sed etiam differentiae

continget, et per hoc videtur innuere quod differentia non sit substantia.

Ideo Utrum differentia sit substantia.

5 1. Et videtur quod non, quoniam si esset substantia, esset in genere

per se, et tunc substantia quae est genus praedicaretur de differentia per

se. Hoc autem est contra Aristotelem tertio Metaphysicae et sexto

Topicorum, ubi dicit quod genus de differentia non praedicatur. Ergo non

erit substantia, ut videtur.

10 Oppositum arguitur quoniam ex non substantiis non fit substantia.

Nunc autem ex differentia addita generi sit substantia /P93ra/ sicut

species, ergo differentia erit substantia.

Et ad hoc dicendum: videtur quod duplex est substantia. Est enim

substantia quae est compo<s>itum et est substantia quae est simplex. Et

15 ista adhuc est duplex, quaedam est materia, quaedam autem forma. Cum igitur

Utrum differentia sit substantia, dicendum quod non est substantia

quae est compositum sed est substantia quae sit simplex, scilicet forma. Et

ad istam intentionem dicit Aristoteles quod non solum substantiae, id est,

substantiae compositae, contingit in subiecto non esse, sed differentiae, id

20 est, substantiae simplici quae est forma -- per hoc autem innuens

differentiam inter simplicem substantiam et compositam.

1. Ad argumentum patet solutio. Verum enim est quod si esset

substantia composita, esset in genere substantia; non autem ita est.

__________

1. Aristoteles...quod] om. F

3. innuere] insinuare F

4. Ideo...substantia] om. P

5. genere] add. substantiae F

6. genus] praedicamentum F

7. tertio] septimo F

7. sexto] quarto P

8. Ergo] genus add. F

10. fit] sit P

11-2. sicut species] om. F

13. dicendum] est bene add. F

15. adhuc] om. F

15. duplex] quia add. F

15. est²] substantia quae est add. F

18. id est] sed F

20. simplici] prima add. F

20. innuens] inveniens P

22. argumentum] argumenta P

23. substantia²] per se add. F

__________

1-3. Aristoteles Cat. 5 3a21-2: Ergo non erit substantia horum quae in subiecto sunt. Non est autem hoc substantiae proprium; sed et differentia illud est quod in subiecto non est

7-8. Aristoteles Metaph. III,3 998b25-6: impossibile autem predicari aut species de propriorum generum differentiis aut genus sine suis speciebus. Topica VI,6 144a31-3; Hamesse 329 (101): Genus per se non praedicatur de differentia.

13-5. Cf. supra q. 17.1-2

22.

Praeterea dicit Aristoteles quod differentia praedicatur univoce.

1. Sed contra, quod praedicatur univoce secundum nomen et rationem

praedicatur. Nunc autem differentia non praedicatur secundum rationem

quoniam non habet rationem. Quia si haberet, iam illa ratio constaret ex

5 genere et differentia, et tunc quaereretur similiter de illa, et esset abire

in infinitum inquaerendo. Processus autem talis tollit scientiam, quare

etc.

Oppositum patet per Aristotelem in littera.

Ad hoc dicendum quod differentia praedicatur univoce, quoniam

10 praedicatur secundum nomen et rationem. Sed intelligendum est quod duplex

est ratio. Est enim quaedam ratio, id est, definitio, quae datur ex genere

et differentiae, et talem rationem non habet differentia quia iam esset

processus in infinitum, ut probat ratio. Alia autem est ratio quae idem est

quod quaedam notificatio sive quaedam descriptio rei, et talem ratio habet

15 differentia, secundum quam praedicatur univoce.

__________

1. differentia] om. F

2. Sed contra] est P

4. quoniam] differentia add. F

4. Quia si haberet] iter. P

4. si] rationem add. in mg. F

4. iam] tunc F

8. per Aristotelem] per Aristotelem qui dicit P; om. F

13. processus] procedere F

13. ut] om. P

13. ratio²] om. F

14. rei] om. F

__________

1. Aristoteles Cat. 5 3a34: Inest autem substantiis et differentiis ab his omnia univoce praedicari.

8. Ibid.

10-4. Cf. Aristoteles Metaph. VII,4-5 1030a18-1031a13

23.

Ultimo quaeritur de hoc quod dicit Aristoteles in littera quod proprium

est substantiae, cum sit una et eadem numero, quod sit susceptibilis

contrariorum.

1. Contra quod arguitur, nam intelligentiae separ<atae> substantiae

5 sunt unae et eaedem numero, et tamen non susceptibiles contrariorum.

Probatio est per Aristotelem qui dicit in libro Meteorum quod corpora

supercaelestia non suscipiunt peregrinas impressiones.

Et ad hoc dicendum quod Aristoteles non intellexit quod ista proprietas

conveniret omni substantiae. Sed hoc dixit pro tanto, quod nulli alii a

10 substantia convenit illud.

Et haec quaeruntur de substantia.

__________

1. Ultimo] Ulterius F

1. Aristoteles] om. P

1. in littera] infra F

4. arguitur] arguit Gervisius(?) F

4. intelligentiae] intellective F

4. separ<atae> substantiae] om. P

5. sunt] om. F

5. unae et eaedem] una et eadem F

5. et tamen non] et cum non P; tamen non semper F

6. in] om. P

7. suscipiunt] recipiunt F

9. conveniret] insit F

9. substantiae] non enim convenit substantiae separatae add. F

9. quod] quia F

11. Et] om. P

__________

1-3. Aristoteles Cat. 5 4a10-1: Maxime vero substantiae proprium videtur esse quod, cum idem et unum numero sit, contrariorum susceptivum est.

nota 4. Gervisius(?) mihi ignotus est

6-7. Cf. Aristoteles Meteora I,3 341a17-23;35-6; Hamesse 171 (5): Corpora caelestia motu suo generant calorem in istis inferioribus; ipsa tamen non recipiunt peregrinas impressiones, quia calefieri non possunt.

24.

/F5ra/ "Quantitatis aliud autem continuum," etc.

Circa capitulum istud quaedam quaeruntur in generali, primo utrum

quantitas sit genus.

1. Et videtur quod non, quia nullum genus praedicatur denominative de

5 suis speciebus, quoniam genus praedicatur in quid et essentialiter de illis

de quibus praedicatur; quantitas autem de sua specie praedicatur

denominative, bene enim dicitur 'linea est quanta'; ergo non est genus.

2. Item in quolibet genere est reperire unum minimum ad quod omnia

quae sunt in illo genere reducuntur, sicut /P93rb/ dicit Aristoteles libro

10 Posteriorum. Nunc autem in quantitate non est reperire unum minimum sed

duo, ut unitatem et punctum. Ergo non erit unum genus.

Oppositum patet per Aristotelem qui ponit quantitatem esse praedicamentum. Et arguitur ratione quoniam illud est genus quod accipitur

ab aliqua proprietate communi in qua conveniunt omnia univoce contenta in

15 illo genere. Nunc autem quantitas est huiusmodi, ut declarabitur inferius.

Et ad hoc intelligendum est quod Aristoteles definit quantitatem

in quinto Metaphysicae: "Quantitas est illud quod per se dividitur in res

quae insunt, quarum unaquaeque est illud secundum naturam." Et per hoc

quod dicit, "secundum se dividitur," differt ab aliis praedicamentis; alia

20 enim praedicamenta non dividuntur nisi secundum divisionem quantitatis.

Per hoc etiam quod dicit, "in res quae insunt," differt a divisione mixti

in elementa. Elementa enim non sunt actu in mixto, sed virtute solum. Illa

autem quae in quantitate sunt, actu sunt in ipsa. Et per hoc quod dicit,

"quarum unaquaeque est illud secundum naturam," differt a divisione alicuius

25 compositi in suas partes essentiales, sicut est divisio hominis in materiam

et formam ex quibus componitur, non enim unaquaeque partium istarum est

homo. Et hac definitione habita, dicendum quod quantitas est genus et etiam

praedicamentum.

Intelligendum quod ad hoc quod aliquid sit praedicamentum tria

30 exiguntur. Primum est quod supra ipsum non sit genus. Secundum quod

habeat modum praedicandi distinctum ab omnibus modis praedicandi aliorum

praedicamentorum. Tertium est quod accipiatur ab aliqua proprietate

communi in qua conveniunt omnia quae sub ipso sunt contenta.

Primi probatio est quoniam praedicamentum hoc videtur dicere de sua

35 ratione.

Secundum etiam patet per hoc quoniam praedicamenta distinguuntur

secundum diversas praedicationes: distinguitur enim quantitas ab aliis

eo quod diversus modus praedicandi est in ipsa et in aliis, quando de ipsa

substantia praedicatur.

40 Tertium autem iam manifestum est de se: si enim non esset aliqua

ratio communis illis quae continentur sub illo genere, iam non esset genus.

Nunc autem si a tali proprietate accipitur quantitas, manifestum est quod

sit genus. Quod autem omnia ista conveniunt quantitati de duobus primis

planum est.

45 Quae autem sit illa proprietas? Dicendum quod non est illa quam

ponunt quidam. Dicunt enim quod accipitur a ratione mensurandi, quae

convenit omnibus quantitatibus. Unde sicut dicit Aristoteles decimo

Metaphysicae quantitates sunt maxime in ratione mensurae. Istud tamen non

videtur verum. Si enim acciperetur a ratione mensurae, tunc quicquid istam

50 rationem haberet esset quantitas. Hoc autem est falsum. Videmus enim

unitatem quae mensura est omnium /P93va/ et tamen non est quantitas; ideo

non videtur accipi quantitas a tali proprietate.

Quae tamen sit illa? Dicendum quod cum quantitas sit illud quod per

se dividitur, sicut dictum est superius, non autem dividitur aliquid per se

55 nisi quod habet partes per se, ideo dico quod habere partes per se est

proprietas a qua accipitur quantitas, in qua conveniunt omnes quantitates.

Unde nihil est quod per se habeat partes nisi quantitas.

Et visum est quod quantitas omnia illa habet quae requiruntur ad

praedicamenti rationem; ideo quantitas est praedicamentum et etiam genus.

60 1. Tunc ad rationes, cum dicitur "nullum genus denominative

praedicatur" etc., dicendum quod verum est sub ratione qua genus est. Et

cum dicitur quod quantitas denominative dicitur de suis speciebus, dicendum

quod cum quantitas duo habeat in se, scilicet, (1) rationem mensurae

secundum quam mensurata est, secundum hoc potest dici denominative de

65 speciebus quantitatis; non tamen secundum hoc dicitur genus. Quod autem

secundum hoc dicatur denominative patet, omnis enim quantitas mensurata est.

Et si tu arguas "mensurata est, ergo ab alio mensuratur, et illud ab alio,

et sic in infinitum", dicendum quod non est praecedere in infinitum; immo

est status in prima mensura a qua mensurantur omnia, sicut in unitate. Et

70 cum arguis quod illa mensuratur ab alio, cum sit mensura aliorum, dicendum

quod non est verum. Non enim mensuratur ab alio, sed a se ipsa; igitur

secundum istam rationem potest dici denominative. (2) Alia est tamen

proprietas a qua dicitur esse genus, sicut habere per se partes, et secundum

hoc non dicitur denominative.

75 2. Ad aliud, quod in genere est reperire etc., dicendum unum minimum

simpliciter. Et cum dicitur quod in quantitate non est hoc reperire,

dicendum quod immo, scilicet unitatem, a qua omnia mensurantur. Aliud tamen

minimum reperitur secundum quid, sicut punctus est unum minimum in

quantitate continua solum.

__________

1. autem] om. F

5-6. de...praedicatur¹] om. F

13. genus] ad alia plura add. F; aliquid alia plura add. et del. P

13. accipitur] accipere P

15. huiusmodi] ergo quantitas est genus add. F

18. insunt] eiusdam unum (vel unde) sunt F

18. illud] om. F

19. "secundum se dividitur"] om. F

20. enim] autem P

21. insunt] eiusdam sunt F

24. illud] unum F

27. Et] in P

34. probatio] propositio P a.c., quo deleto corrector in mg. probatio scripsit

37. praedicationes] rationes praedicandi F

38. praedicandi] om. F

38-9. quando...praedicatur] quando de ipso praedicantur del. P

40. autem...se] est quod requiritur quod habeat talem proprietatem in qua conveniant omnia illa quae sunt sub illo continentur. Ideo manifestum est F

42. proprietate...est] genere accipitur quantitas in qua conveniunt omnes quantitates, ideo cum omnia ista sint in quantitate ipsa, videtur F

46. mensurandi] praedicandi vel mensurandi F

46. quae] ratio praedicandi add. F

48. maxime] dn^e add. et exp. P; ma^gne dn^e F

51. omnium] omni F et P a.c.

57. quantitas] per se²...quantitas ex lin. 52-3 iter. P, quod in ergo per se habere partes erit proprietas a qua accipitur quantitas mutavit P corr., in mg.

58. Et visum est] Et visu est P; ut visum est. Patet F

63-4. scilicet...est] ratione mensurae secundum quod mensura est F

64. est] dico quod add. F

66. mensurata] mensura F, et P a.c.; mensurata P corr.

67. Et...est] om. F

67. ab alio¹] aliquid F

68. sic] sicut P

70. cum] si tu F

70. alio] et sicut in unitate add. F

72. dici] om. F

72. Alia est tamen] alia tamen P; est tamen F

73. per se] om. F

75. genere] causa P

75. dicendum] quod verum est add. F

77. scilicet unitatem, a qua] unum minimum simpliciter est reperire sicut in unitate, ab unitate enim F

78. unum] enim F

__________

1. Aristoteles Cat. 6 4b20: Quantitatis autem aliud quidem est continuum, aliud discretum

4-5. Aristoteles Topica II,2 109b4-6; Hamesse 323 (21): Nullum genus denominative praedicatur de suis speciebus, sed univoce.

8-10. Aristoteles Metaph. X,1 1052b18-9: Maxime vero metrum esse primum cuiuslibet generis et maxime proprie quantitatis; Hamesse 135 (239): In unoquoque genere est dare aliquod primum et minimum quod fit metrum et mensura omnium illorum quae sunt in illo genere. Aristoteles Post. An. I,23 84b37-8 (translatio Iacobi): Et quaemadmodum in aliis est principium simplex, hoc autem non idem ubique est, sed in gravi quidem mina, in membris autem divisio

15. Cf. infra .52-3

16-8. Aristoteles Metaph. V,13 1020a7-9: Quantum dicitur quod est divisibile in eis que insunt, quorum utrumque aut singulum unum quid et hoc aptum natum esse.

46-7. Cf. Albertus Magnus Liber de Praedicamentis (ed. Bourgnet) 194b: Quia autem quantitas multarum divisionem est, oportet primo nos notificare quantitatem per divisionem ipsius, quia si per diffinitionem notificaremus eam, non possumus dicere nisi quia est mensura substantia; Petrus de Sancto Amore Sententia super librum Praedicamentorum, ms. Paris BN 1374, f.19va: illud est quantitas quod habet rationem mensurae; pseudo-Aegidius Romanus Expositio in Artem Veterem (Venetiis 1507) 20rb: Dico ergo quod quantitas est genus, et habet rationem quantitatis communitate generis generalissimi, et habet diversam rationem ab omnibus aliis generibus, quia habet rationem mensurae.

47-8. Aristoteles Metaph. X,1 1052b18-9; cf. supra .8-10
 
 

25.

Tunc supposito quod quantitas sit genus ad continuam et discretam,

quaeritur de qua istarum dicatur per prius.

1. Arguitur quod de nulla, quia species sunt coaequaevae sub genere;

ergo de nulla dicitur per prius.

5 2. Arguitur tamen quod de quantitate continua dicatur per prius, quia

quantitas de eo dicitur per prius a quo denominatur; sed, ut videtur, per

prius denominatur a quantitate continua; ergo, ut videtur, prius dicitur de

quantitate continua.

3. Arguitur etiam quod prius dicatur de quantitate discreta, quoniam

10 de eo videtur prius dici quantitas cuius est prius principium; sed /P93vb/

principium quantitatis discretae prius est quam principium quantitatis

continuae; ergo, ut videtur, de quantitate discreta prius dicitur. Quod

autem principium quantitatis discretae prius sit quam principium continuae

patet ex hoc quod unitas prior est puncto, punctus enim addit supra

15 unitatem positionem. Est enim punctus substantia posita, unitas autem

substantia non posita, ideo etc.

Ad quod dicendum est quod aliquid potest dici de uno per prius et de

alio per posterius dupliciter. Aut ita quod dicatur de illis duobus per

diversas rationes, ita tamen quod ad unum reducantur, et sic est analogia,

20 et tale prius impedit naturam generis. Alio autem modo potest dici aliquid

de duobus per prius et posterius, tamen per unam rationem, et hoc modo non

impeditur natura generis. Hoc autem modo dicitur quantitas per prius de

discreta quam continua, cuius probatio est quia principium quantitatis

discretae, sicut unitas, prius principio convenit quantitatis continuae,

25 quod est punctus. Addit enim punctus supra unitatem positionem. Est enim

punctus substantia posita, et unitas non posita.

1. Ad rationes, cum dicitur quod species sunt coaequaevae sub genere,

verum est quantum ad praedicationem. Quod autem una non sit prior alia

secundum naturam non est verum.

30 2. Ad aliud cum dicitur quod de illa per prius dicitur, etc.,

dicendum quod non magis dicitur quantitas continua quanta quam discreta,

quoniam quantum et quantitas eiusdem sunt communitatis. Si igitur discreta

quantitas et continua sunt aequae, una non dicitur magis quanta quam alia,

et sic argumentum non concludit.

__________

2. per] om. P

4. prius] et de nulla per posterius add. F

5. Arguitur] arguatur P

6. videtur, per] om. P

7. continua] om. F

7. ut videtur, prius] per prius videtur quod F

7. dicitur] om. P

9. de] in P

14. enim] autem P

18. Aut] cum P

22-3. de discreta quam continua] de continua quam de discreta F

24. principio convenit] est principius F

30-4. Ad...concludit] Ad aliud quando dicitur quod de illa dicitur per prius a qua denominative dicitur, dicendum quod non magis denominative dicitur de continua quam de discreta, quoniam omnis quantitas est eiusdem communitatis. Non igitur discreta quantitas et continua sunt aeque quantitates, una enim dicitur magis quantitas quam alia, et sic argumentum non concludit. F

33. dicitur] dicet P

Tertia responsio non extat

__________

3-4. Cf. Aristoteles Cat. 13 15a5; Hamesse 304 (38): Species simul sunt sub genere. Idem dicit Boethius quod species sunt coaequaeve sub eodem genere.

14-5. Aristoteles Post An. I,27 87a36; Hamesse 319 (91): Unitas non est substantia sine positione, sed punctum est substantia positionem habens.

26.

Consequenter Utrum numerus sit quantitas.

1. Et arguitur quod non, quoniam ex non quantitatibus non fit

quantitas; numerus componitur ex unitatibus quae non sunt quantitates;

igitur etc.

5 In oppositum est Aristoteles.

Ad hoc dicendum quod numerus quantitas est quia omne illud quod est

divisibile in partes quae insunt per se quantitas est. Hoc enim habetur

ex definitione quantitatis quam assignat Aristoteles quinto Metaphysicae.

Nunc autem numerus est huiusmodi. Ideo numerus est quantitas et etiam

10 discreta, ut probat hic auctor in littera, quoniam illa quantitas est

discreta cuius partes non copulantur ad aliquem terminum communem, sed

partes numeri est huiusmodi. Ideo numerus est quantitas discreta.

1. Ad rationem respondendum est. Cum dicitur quod ex non quantitatibus

etc., dicendum quod verum est quod ex non quantitatibus in actu vel in

15 potentia non fit quantitas, sicut ex substantia quae nullo modo est, non fit

substantia; et sic ex illo quod nullo modo est quantitas, non fit quantitas.

Et cum dicitur in minori quod /P94ra/ unitas non est quantitas, dicendum

quod verum est in actu; in potentia tamen est quantitas, et hoc per

potentialem additionem. Et sic non concludit.

__________

7-9. Hoc...quantitas] om. F

14. etc.] non fit quantitas F

16. et...quantitas²] om. F

17. quod] iter. F

18. et hoc] om. P

__________

5. Aristoteles Cat. 6 4b24: Est autem discreta quantitas ut numerus et oratio

8. Aristoteles Metaph. V,13 1020a7-9; cf. supra q. 24.16-8

10-1. Aristoteles Cat. 6 4b26-7: Partium etenim numeri nullus est communis terminus ad quem copules particulas eius
 
 
 
 

27.

Utrum numerus sit unus.

1. Et videtur quod non, quoniam illud quod est multum non est unum;

nunc autem numerus est huiusmodi, nam quilibet numerus habet plures partes;

ergo etc.

5 2. Item ex duobus in actu non fit unum; sed numerus componitur ex

duobus entibus in actu; /F5rb/ igitur etc.

Oppositum arguitur. Omne ens est unum; numerus est ens; ergo numerus

est unus. Probatio consequentiae quoniam ens et unum convertuntur, et ideo

si numerus est ens, numerus est unus, ergo etc.

10 Ad quod dicendum quod numerus est unus -- unus dico per quidditatem

suam. Unus senarius est ens senarius, ita quod non quinarius vel aliquis

alius, sicut homo ita homo quod non asinus, et eodem modo quo numerus est

ens. Et etiam ab unitate, quia partes de se non sunt distinctae et diversae;

nec in actu, propter quod dicit Aristoteles alibi, quod senarius est semel

15 sex et non bis tria.

1. Ad argumenta respondendum quod illud quod est multum etc., et

numerus est huiusmodi etc., dicendum quod unitas secundum species et

multitudo secundum partes non repugnant. Ideo non repugnant ista duo,

scilicet quod numerus sit unus secundum quantitatem et multum secundum

20 partes.

2. Ad aliud quod tu dicis quod numerus componitur, etc., dicendum per

interemptionem. Unde quamvis dua entia in actu constituant numerum, non

tamen sunt in eo in actu, sed in potentia, ut vult Aristoteles quinto

Metaphysicae. Et sic patet ad ista.

__________

6. actu] scilicet ex unitatibus /F5rb/ quae sunt actu add. F

12. asinus] ita similiter senarius est ens senarius ita quod non aliquid aliud add. F

13. ens] et eodem modo cum unum sig(n)o numerus est unus a quantitate sua add. F

13. et²] nec F

16. etc.] non est unum add. F

21. etc.] ex duobus entibus in actu F

23. sunt in eo in] sub eadem specie F

__________

8. Aristoteles Metaph. X,2 1054a13: idem significant unum et ens

14-5. Aristoteles Metaph. V,14 1020b8-9: sex non bis tres sunt sed semel; sex enim semel sex.

22-4. Ibid.

28.

Consequenter quaeritur de secunda specie quantitatis discretae quae

est oratio, et Utrum oratio sit quantitas per se.

1. Et arguitur quod non, quoniam nullum sensibile est quantitas per

se; sed oratio est sensibilis cum sit obiectum sensus auditus; igitur etc.

5 2. Item quod est in genere qualitatis non est quantitas; sed oratio

est huiusmodi, cum sensibilis, et est in tertia specie qualitatis; quare

etc.

In oppositum est Aristoteles et ratio, quoniam quod mensuratur per

se et per partem sui est quantitas. Oratio est huiusmodi, mensuratur enim

10 per litteras et per syllabas quae sunt partes sui; igitur etc.

Ad hoc dicendum quod cum sit triplex oratio, scilicet in mente, in

scripto, et in prolatione, quod nec oratio quae in mente nec quae in scripto

est est quantitas, sed quae in prolatione. In qua oratione est quaedam

distinctio partium, eo quod una littera distincta est ab alia, et etiam

15 syllaba, secundum quod apparet in eius prolatione. Et ideo est ibi

considerare discretionem et successionem, secundum quod per prius et

posterius profertur. Igitur secundum quod oratio in prolatione est,

discreta /P94rb/ quantitas est, et tunc definitur sic ab aliquibus:

oratio est multitudo discretorum sibi invicem succedentium.

20 1. Ad rationes. Quod tu arguis quod talis oratio non est quantitas

cum sit sensibilis, quia nullum sensibile est quantitas, dicendum quod verum

est secundum quod sensibile, quia sensibile secundum quod huiusmodi est

qualitas, et ideo concedo quod oratio ut sic non est in genere quantitatis,

sed potius qualitatis. Sciendum tamen quod illud quod per se est in genere

25 qualitatis potest reduci in genus quantitatis, sed hoc per aliam rationem

per quam est in genere quantitatis. Est autem in genere qualitatis secundum

quod movet auditum. Sed oratio est in genere quantitatis secundum quod est multitudo discretorum sibi invicem succedentium. Et sic possumus dicere

quod oratio aequivoce dicitur de oratione quae movet auditum et de oratione

30 quae est multitudo, et sic per aliam et aliam rationem.

2. Et sic patet solutio ad aliud.

__________

4. sensibilis] per se add. F

8. est] om. P

10. litteras] litteram P

13. sed] oratio add. F

13. oratione] prolatione F

18. ab aliquibus] ab auditoribus F

19. succedentium] dicendum ergo quaedam oratio quantitas est, quoniam oratio in prolatione, et quaedam non, quoniam neutra aliarum add. F

21. quia...quantitas] om. P

22. sensibile¹] non est quantitas add. F

22-3. secundum²...qualitas] et insensibile est quantitas F

25. in] ad F

29-30. quae...oratione²] om. P

30. multitudo] discretorum etc. add. F

30. rationem] est qualitas et quantitas ut dictum est add. F

31. aliud] illud P

__________

8. Aristoteles Cat. 6 4b25: Est autem discreta quantitas ut numerus ut oratio

11-2. Boethius Comm. in Periherm. I c. 1 (ed. Meiser) 29.17; 30.3; 36.11; 42.15.

19. Cf. infra q. 29.10; 30.12-3
 
 

29.

Consequenter Utrum oratio differat essentialiter a numero.

1. Et arguitur quod non, quoniam quae differunt solum differentia

materiali non differunt essentialiter, quoniam differentia materialis non

facit speciem; sed numerus et oratio differunt differentia materiali, ergo

5 non essentialiter.

In oppositum est Aristoteles et ratio, quoniam mensura continui et

successivorum non est unum. Quare numerus et oratio non sunt unum, ut

videtur.

Ad hoc dicendum quod oratio differt a numero essentialiter, quia

10 oratio est multitudo discretorum ad se invicem succedentium, sicut dictum

est. Numerus autem est multitudo discretorum sibi invicem permanentium.

1. Tunc ad argumentum respondendum est dicendo quod numerus et oratio

non solum differunt differentia materiali, sed etiam differentia essentiali

sive formali, quae sunt successio et permanentia, vel quae circumloquuntur

15 differentias formales. Et sic ad illud.

__________

P29 = q.29 iteravit P

3. materiali] cum add. P29

6. Aristoteles] qui dividit quantitatem discretam in numero et oratione add. F

6. continui] continuorum F; est add. P29

10. ad se] sibi F

10-1. succedentium...invicem] om. P29

10. sicut] sic P; deest P29

11. permanentium] ad add. et exp. P29

__________

10. Cf. supra q. 28.19

30.

Consequenter Utrum tempus /P94va/ et oratio sint quantitas

una.

1. Et arguitur quod sic, quoniam illud quod habet mensuram unam est

quantitas una, sed ista sunt huiusmodi. Probatio quoniam breve et longum

5 sunt mensura temporis et similiter orationis; ergo etc.

In oppositum est Aristoteles, dicens quod numerus et oratio sunt

quantitates discretae, tempus vero continua.

Ad quod dicendum quod oratio differt a tempore, cuius ratio est quoniam

oratio non est nisi discretio vocum ad se invicem succedentium, et tempus

10 est differentia continui; quare, ut videtur, non sunt quantitas una.

1. Ad argumentum in oppositum dicendum cum dicis quod tempus et oratio

habent eandem mensuram, quod non est verum. Breve enim et longum non sunt

mensura orationis ut tu dicis, prout oratio hic sumitur, scilicet ut est

multitudo discretorum sibi succedentium.

__________

12. mensuram] ergo sunt quantitas una add. F

12. verum] et tu magis probas quoniam breve et longum sunt mensura temporis et orationis add. F

__________

6-7. Aristoteles Cat. 6 4b24-5: Est autem discreta quantitas ut numerus et oratio, continuum vero linea, superficies, corpus; amplius autem praeter haec tempus et locus.

31.

Consequenter quaeritur de loco, et primo utrum sit quantitas per se.

1. Et quod non videtur, quoniam illud quod est quantitas per se non

habet naturam activam, quoniam quantitas praecedit illam; sed locus naturam

habet per se activam, quia agit in locatum; quare non est quantitas per

5 se, ut videtur.

2. Item illud quod non habet partes per se non est quantitas per

se; sed locus non habet partes per se; ergo etc.

(a). In oppositum quoniam partes loci copulantur ad eundem terminum ad

quem corporis particulae, scilicet ad superficiem, ut vult Aristoteles, ergo

10 locus est quantitas per se et etiam continua.

(b). Item locus habet rationem mensurandi, ergo est quantitas per se,

quoniam quantitati ratio mensurandi per se contingit; et ideo quod habet

rationem mensurae per se est quantitas per se, etc.

Ad istam rationem dixerunt aliqui quod locus est quantitas per se

15 eo quod habet rationem mensurandi ad modum continui, et tale est quantitas

per se. Igitur et locus est quantitas continua, ut dixerunt, eo quod habet

rationem mensurandi ad modum continui. (c). Et est quantitas distincta a

superficie, ut dicunt, quia aliam habet rationem mensurandi locus quam

superficies; verumtamen idem habent subiectum, sed illud subiectum alia

20 ratione dicitur superficies et alia locus. Unde superficies dicitur

ultimum corporis continentis mensurans locatum, et ideo dicunt quod locus

est quantitas distincta a superficie, eo quod aliam rationem habet, licet

idem subiectum. Et isti sic ponentes respondent ad rationes probantes locum

non esse quantitatem per se.

25 1. Nam cum dicitur quod locus habet naturam activam, etc., dicendum

quod si locus consideratur prout /P94vb/ est continens et mensurans ipsum

locatum, sic non habet naturam activam, et sic est quantitas. Verumtamen si

consideretur prout est conservativum locati, sic habet naturam activam in

locatum, et sic non est quantitas. Et ideo nihil ad propositum.

30 2. Et ad aliud quoniam illud quod non habet partes per se, etc.,

dicendum quod non est verum, quoniam habere partes non facit quantitatem,

sed habere rationem mensurandi. Et quia locus rationem mensurae habet, ideo

locus est quantitas per se.

Nihilominus tamen hoc non videtur esse de intentione Simplicii supra

35 passum istum. Unde innuit Simplicius quod locus non est quantitas per se,

supponendo quod ratio quantitatis sit habere partes per quas mensuretur

quantitas, et hoc videtur velle Aristoteles in definitione quantitatis

quam ponit quinto Metaphysicae, quae definitio est superius. Et ideo

quia locus non habet partes per se, igitur non est quantitas per se. Et

40 ista ratio debet facere fidem quae accipit definitionem quantitatis pro

medio, et etiam videtur bene de intentione Aristoteles, quia non enumeravit

locum inter alias quantitates.

Item si habere rationem mensurandi esset differentia completiva

ipsius quantitatis, quicquam haberet rationem mensurandi haberet rationem

45 quantitatis et esset quantitas; quod est falsum, quia unitas rationem

mensurandi habet, et tamen non est quantitas. Ideo dicendum quod habere

rationem mensurandi non est differentia completiva ipsius quantitatis,

sed est passio quantitatis. Nam accidit quantitati per hoc quod habet

partes accidit ei quod mensuretur, et sic habere rationem mensurandi non

50 est essentiale quantitati. Et ideo quia locus partes non habet per se,

non est quantitas per se, sed passio quantitatis, eo quod habet rationem

mensurandi. Et hoc videtur velle Simplicius commentator et Averroës et

etiam videtur esse de intentione Aristotelis quinto Metaphysicae, qui

definit quantitatem sicut dictum est, et non enumerat locum inter species

55 quantitatis, sed in hoc libro enumerat; /F5va/ et hoc forte quia in tempore

suo famosum esset quod esset quantitas. Et sic dicendo facile est

respondere ad argumenta in oppositum.

(b). Ad primum argumentum eorum dicendum quod non sequitur quod locus

sit quantitas quamquam habeat rationem mensurandi. Nam accidit quantitati

60 quod mensuretur per hoc quod habet partes, et ideo habere rationem

mensurandi non facit locum esse quantitatem.

(c). Nec etiam sequitur illud quod dicunt, quod quamvis locus aliam

rationem mensurandi habeat quam superficies, quod propter hoc sit quantitas

distincta a superficie.

65 (a). Et cum arguitur quod partes loci copulantur ad eundem terminum,

etc., intelligendum quod /P95ra/ exponit Boethius 'ad eundem', id est, 'ad

consimilem'. Sic igitur patet quod locus non est quantitas per se.

__________

2. non²] est actu suo sive non add. F

3. quoniam quantitas praecedit] sed quantitas naturam activam praecedit F

3-4. naturam²...agit] non habet per se. Activus est P; actus est quia agit F (cf. lin. 25)

7. etc.] non est quantitas per se F

11. mensurandi] per se add. F

15. tale] id quod habet modum mensurandi F

16. est] et etiam P

16. quantitas] per se et est quantitas add. F

25. etc.] eo quod agit in locatum F

26. consideratur] per se add. F

27. sic¹] sed P

27. si] locus add. F

29. propositum] quoniam eo modo quo est quantitas naturam activam non habet add. F

30. habet] om. P

30. partes] non est quantitas add. F

31. dicendum] dicunt F

31. non²] sicut add. P

31. quantitatem] per se add. F

34. non] om. F

34. Simplicii] commentatoris(?) add. F

38. quinto] septimo P

38. definitio] dicta P

38. superius] in illo capitulo add. F

40. definitionem quantitatis] definitionem F; quantitatis P

42. locum] istam quantitatem F

49. accidit ei] om. F

50. per se] om. F

55. enumerat] et ponit ibi locum /F5va/ inter alias species quantitas F

66. etc.] ad quem corporis particulae, scilicet ad superficiem; ergo est quantitas F

66. Boethius] om. F

66. 'ad eundem'] locus ad eundem terminum F

67. consimilem] ut ad lineam et punctum per accidens add. F
 
 

__________

8-9. Aristoteles Cat. 6 5a11-2: ergo et loci particulae, quae obtinent singulas corporis particulas, ad eundem terminum copulantur ad quem et corporis particulae

14-24. Auctores mihi non inventi

34-7. Simplicius In Praed. I, 170.15-8 (ed. Kalbfleisch p. 125): Attendendum autem, quod hic corporis partes continuas secundum se in loco esse ait; etenim obtinent et ipsae locum, non tamen secundum se, quoniam neque sunt secundum se <in loco> neque continentur secundum se.

37-8. Aristoteles Metaph. V,13 1020a7-9; cf. supra q. 24.16-8

52. Simplicius: cf. supra .34-7

Averroës In Metaph. V (ed. Ponzalli), com.18, p. 161.87-90: Et posuit <Aristoteles> hic motum de spetiebus quantitatis, quod non fecit in libro Praedicamentorum, et illic locum quod non fecit hic. Et forte dimisit locum hic, quia apud ipsum est de passionibus quantitatis, et ideo non posuit ipsum in eis quae sunt quantum per suam substantiam.

53-4. Aristoteles Metaph. V,13 1020a7-9; cf. supra q. 24.16-8

55. Aristoteles Cat. 6 4b25-6

65-7. Cf. Petrus Abaelardus Logica 'Ingredientibus' (ed. Geyer), p. 189.19-21: Nam illud quod ait Aristoteles partes loci copulari ad eundem terminum ad quem partes corporis, 'eundem' dixit pro 'consimilem'.

32.

Consequenter Utrum motus sit quantitas per se.

1. Et videtur quod sic, quoniam quod est divisibile in partes quae

insunt est quantitas per se; sed motus est huiusmodi; ergo motus est

quantitas per se.

5 In oppositum est Aristoteles quinto Metaphysicae.

Item quod circuit omne genus non est in genere quantitatis per se;

sed motus est huiusmodi, quia in quolibet genere reperitur motus; ergo

motus non est in genere quantitatis per se.

Ad hoc dicendum quod motus non est quantitas per se. Et ratio huius

10 est quoniam quantitas est quod primo et per se partes habet. Hoc enim

manifestum est ex definitione quantitatis superius tacta. Sed motus non

habet partes primo et per se nisi per magnitudinem; igitur motus non est

quantitas per se. Unde quamvis motus divisibilis sit in partes, non tamen

est divisibilis in partes quae sunt in eo per se sed per accidens. Et

15 propter hoc Aristoteles dixit hoc convenienter quod motus non est quantitas

per se sed per accidens, et est in genere quantitatis per accidens.

1. Et quando tu arguis, illud quod est divisibile in partes quae

sunt in eo, illud est quantitas; hoc verum est si sit divisibile in partes

quae sunt in eo primo et per se, et non in partes quae sunt in eo per

20 accidens. Et ideo quia motus non est divisibilis in partes primo et per se

sed per aliud, ut per magnitudinem supra quam est motus, igitur non est

quantitas per se.

__________

2. in partes] om. P

3. huiusmodi] divisibile in partes motus F

4. se] Praeterea quod est per se mensura est quantitas per se, sed motus est per se mensura, ergo etc.; dicendum quod Aristoteles dicit quod non est per se mensura sed p